ความหมายของการคิด
การคิด หมายถึงพฤติกรรมภายในที่เกิดจากกระบวนการทำงานของสมอง ในการรวบรวมข้อมูลและประสบการณ์ต่าง ๆ ทำให้เกิดเป็นรูปร่างหรือมโนภาพที่เป็นเรื่องราวขึ้นในใจและสื่อสารออกมาโดยใช้คำพูด การเขียนหรือการแสดงออก
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน เขียนไว้ว่า
“ คิด” แปลว่า ทำให้ปรากฏเป็นรูปหรือเป็นเรื่องขึ้นในหัวใจ
“ คิด” แปลว่า ใคร่ครวญ ไตร่ตรอง คาดคะเน คำนวณ มุ่ง จงใจ ตั้งใจ และนึก
บทสรุปการคิดคืออะไร มีดังนี้
1) การคิดเป็นกระบวนการทำงานของสมอง โดยใช้ประสบการณ์มาสัมพันธ์กับสิ่งเร้า
และข้อมูลหรือสิ่งแวดล้อม เพื่อแก้ปัญหา แสวงหาคำตอบ ตัดสินใจหรือสร้างสรรค์สิ่งใหม่
2) การคิดเป็นพฤติกรรมที่เกิดในสมอง เป็นนามธรรม ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตา
เปล่าการที่จะรู้ว่ามนุษย์คิดอะไร อย่างไร จะต้องสังเกตจากพฤติกรรมที่แสดงออกหรือคำพูดที่พูดออกมา
การศึกษากับการพัฒนาความคิด
บุคคลสำคัญ นักการศึกษา นักจิตวิทยา นักคิดต่าง ๆ มีทรรศนะที่เกี่ยวกับการคิดที่น่าสนใจ และนำมาใช้ในการจัดการเรียนการสอนเพื่อพัฒนาการคิดมีดังนี้
พระธรรมปิฎก ( ประยุกต์ ปยุตโต) กล่าวว่า “ การรู้จักคิดหรือคิดเป็น เป็นองค์ประกอบที่สำคัญยิ่งของการดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง การคิดเป็นช่วยให้ทำเป็น แก้ปัญหาเป็นดูเป็น ฟังเป็น กินเป็น ใช้เป็น บริโภคเป็น คบหาแสวงหาเป็น ”
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ตรัสว่า “ การคิดนั้นอาจคิดได้หลายอย่าง จะคิดให้วัฒนะคือคิดแล้วทำให้เจริญงอกงามก็ได้ จะคิดให้หายนะคือคิดแล้วทำให้พินาศฉิบหายก็ได้ การคิดให้เจริญจึงต้องมีหลักอาศัย หมายความว่า เมื่อคิดเรื่องใด สิ่งใดต้องตั้งใจให้มั่นคงในความเป็นกลาง ไม่ปล่อยให้อคติอย่างหนึ่งอย่างใดครอบงำ ให้มีแต่ความจริงใจ ตรงตามเหตุตามผลที่ถูกแท้และเป็นธรรม ”
พลตรีหลวงวิจิตร วาทการ กล่าวไว้ว่า “ ความคิดของมนุษย์เป็นส่วนสำคัญที่จะควบคุม บังคับให้คนเรารับผิดชอบในความถูกผิด ดีชั่ว ที่เรากระทำทั้งกาย วาจา และใจ ”
ขงจื้อ กล่าวไว้ว่า “ เรียนโดยไม่คิดเสียเวลา คิดโดยไม่เรียนเข้ารกเข้าพง ”
โทนี บูซาน ( Tony Buzan ) กล่าวว่า “พันปีหน้า จะเห็นสหัสวรรษแห่งหัวคิด”
สรุปได้ว่า การคิดก่อให้เกิดการกระทำทั้งกายและวาจา คิดดีก็ทำดีและพูดดีด้วย ดังนั้นการสอนการคิดที่ถูกต้องที่จำเป็น จึงจำเป็นที่ครูทุกคนต้องศึกษาให้เข้าใจทั้งด้านเนื้อหาการคิด ทักษะการคิด กระบวนการคิด และการจัดการเรียนการสอน เพื่อพัฒนาการคิดโดยผ่านกระบวนการวิจัยในชั้นเรียน ทั้งนี้เพื่อให้ผู้เรียนได้นำไปใช้ในการดำเนินชีวิตประจำวันและส่งผลต่อการพัฒนาประเทศหรือสังคมโลกให้เจริญก้าวหน้ายิ่งขึ้นไป
ทักษะการคิด
ทักษะการคิดแบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ คือ
1. ทักษะการคิดที่เป็นแกน หมายถึงทักษะการคิดที่จำเป็นต้องใช้อยู่เสมอในชีวิตประจำวัน ประกอบด้วย การสังเกต การสำรวจ การตั้งคำถาม การเก็บรวบรวมข้อมูล การะบุ การจำแนกแยกแยะ การจัดลำดับ การเปรียบเทียบ การจัดหมวดหมู่ การสรุปอ้างอิง การตีความ การเชื่อมโยง การขยายความ การให้เหตุผล และการสรุปย่อ
ในการคิดที่เป็นทักษะการคิดพื้นฐานนั้นมีตัวอย่างคำถามหรือคำสั่งที่ใช้ในการฝึกคิดดังนี้
1. การคิดจำแนกแยกแยะ
- ปิงปองกับเทนนิสเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไรบ้าง
- ขุนแผนกับไกรทองมีคุณลักษณะเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไรบ้าง
2. การเปรียบเทียบ
- ทองคำ เพชร และทองคำขาวอะไรแพงที่สุด
- ในประเทศไทย จังหวัดเล็กที่สุด และใหญ่ที่สุด
3. การคิดจัดลำดับ
- จงเรียงลำดับฐานะทางเศรษฐกิจของประชาชนของประเทศกัมพูชา ลาว เวียดนาม สิงคโปร์ พม่า ไทย และมาเลเซีย
4. การคิดจัดหมวดหมู่
- จงจัดหมวดหมู่ จังหวัดต่อไปนี้ ตรัง พะเยา ลำพูน ขอนแก่น ชุมพร นนทบุรี สุรินทร์ อยุธยา
5. การคิดเชื่อมโยง
- พืชกับแมลงมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันอย่างไร
- พระสงฆ์กับชาวบ้านมีความเกี่ยวข้องกันอย่างไร
6. การคิดให้เหตุผล
- ทำไมนักเรียนจึงหนีเรียน
- ทำไมป่าไม้จึงถูกทำลาย
- ทำไมคนโง่จึงเสพยาบ้า
7. การคิดแปลความ
- จากโจทย์เลขนี้ให้นักเรียนเขียนประโยคสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์
- ให้นักเรียนใช้สำนวนของตนเองเล่าเรื่องไกรทองที่อ่านไปแล้ว
8. การคิดตีความ
- ข้อมูลจากแผนภูมินั้นบอกอะไรเราบ้าง
- เขามีเจตนาอะไรที่จุดตะเตียงในเวลากลางวันและเดินถือไปตามท้องถนน
9. การคิดขยายความ
- ช่วยอธิบายลักษณะนิสัยของสุนทรภู่อย่างละเอียด
- ช่วยอธิบายขั้นตอนการปรุงแกงส้มโดยละเอียด
10. การคิดสรุปย่อ
- ให้นักเรียนเล่าขั้นตอนการทำนาอย่างย่อๆ
- ให้นักเรียนสรุปการเรียนรู้ที่ได้จากการไปทัศนศึกษาจังหวัดอยุธยา
2. ทักษะการคิดขั้นสูง หมายถึง คุณลักษณะทางความคิดของมนุษย์ที่ใช้กลยุทธ์ความคิดที่ซับซ้อน ลึกซึ้ง สร้างสรรค์มีหลักเกณฑ์ การใช้วิธีคิดเชิงสร้างสรรค์ คิดแบบวิจารณญาณ คิดแก้ปัญหา คิดแบบอภิปัญญา เป็นต้น เพื่อนำไปสู่คำตอบเรื่องใดเรื่องหนึ่งอาจใช้ทักษะความคิดหลาย ๆ ด้าน ประกอบกัน หรืออาจเน้นทักษะความคิดด้านใดด้านหนึ่งมากกว่าทักษะความคิดด้านอื่น ซึ่งแล้วแต่เงื่อนไขหรือสถานการณ์ที่จะต้องใช้
แหล่งที่ศึกษาค้นคว้า ดำรัส อ่อนเฉวียง. วิทยานิพนธ์เรื่องการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้วิชาการงานอาชีพและ เทคโนโลยี 11 (คอมพิวเตอร์) ตามแนวทางไตรสิกขาและการสร้างองค์ความรู้ใหม่ด้วยตนเอง เพื่อพัฒนาทักษะด้านการคิดขั้นสูง สำหรับโรงเรียนสาธิต “พิบูลบำเพ็ญ” มหาวิทยาลัยบูรพา, 2547. “การคิดและการสอนเพื่อพัฒนาการคิด”[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก http://www.mc41.com/ more/think01.htm “การพัฒนาการคิด”[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก www.npt2.obec.go.th/pre2/kkn/dthink.doc
