การก้าวเข้าสู่พิธีการเป็นโหราหรือหมอขวัญนั้น จะต้องเป็นผู้ที่มีคนนับหน้าถือตา เป็นบุคคลที่มีผู้ให้การเคารพยกย่องในท้องถิ่นนั้นมากที่สุด และจะต้องเป็นผู้ที่อยู่ในศีลในธรรม เป็นแบบอย่างแก่บุคคลอื่น ๆ ได้เป็นอย่างดี

หมอทำขวัญนาค ตอนที่ 1 

นายชำเลือง มณีวงษ์

ผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม

(เพลงพื้นบ้าน พานพุ่มพนมมาลา ปี 2547)

โทร. 084-976-3799,  035-591271

 

          หมอทำขวัญ หมายถึง ผู้ประกอบพิธีกรรมในงานมงคลต่าง ๆ แต่งตัวด้วยชุดขาว (ปัจจุบันอาจแต่งชุดสุภาพ สวมใส่สูต) หรือเสื้อผ้าสีอ่อน ๆ แต่เดิมเรียกหมอทำขวัญว่า “โหรา” เป็นผู้ที่อยู่ในปัจฉิมวัย (สูงอายุ) มีบุคคลในสังคมหรือในชุมชนนั้น ๆ ให้ความเคารพนับถือมาก และเป็นผู้ที่ได้เรียนรู้การประกอบพิธีมาจากครูในยุคก่อน นั่นหมายถึง ได้รับการถ่ายทอดยุทธวิธีในการทำขวัญนาคมาจากบุคคลรุ่นครูอีกต่อหนึ่ง

          การที่จะทำหน้าที่เป็นโหรา ประกอบพิธีทำขวัญนาคได้นั้น ผู้ประกอบพิธีจะต้องไปสมัครตัวเป็นศิษย์กับครูที่ท่านเคารพ ศรัทธา ในสมัยก่อนเมื่อถึงเวลาที่ครูเพลงเข้าสู่ช่วงของวัยชรา อายุ 60 ปี ขึ้นไปก็มักที่จะมองหาทายาทมารับมรดกทางปัญญาจากท่าน โดยมองไปที่ลูกหลานหรือบุคคลที่อยู่ใกล้ชิดเป็นหลัก เรียกมาฝึกหัด ถ่ายทอดวิชาความรู้ในการประกอบพิธีทำขวัญนาคเอาไว้ แต่การเรียนรู้ของครูเพลง หรือปราชญ์ชาวบ้านในยุคก่อน ท่านสอนแบบต่อคำ คือ ต้องให้ลูกศิษย์ร้องตามท่าน ลูกศิษย์ร้องได้ไม่ถูกใจก็ให้ฝึกหัดร้องใหม่ จนกระทั่งครูผู้ถ่ายทอดพึงพอใจ จึงจะให้ผ่านขั้นตอนนั้นไปได้

          

           การฝึกหัดทำขวัญนาคในสมัยก่อน ๆ จึงได้คนรุ่นใหม่ที่มีลีลา การร้องและพิธีกรรมถอดแบบมาจากครูของเขาซึ่งเป็นต้นแบบ เรียกได้ว่า ครูใครครูมัน (เป็นการเรียนรู้แบบลอกเลียนแบบ)เป็นเอกลักษณ์ที่แสดงความโดดเด่นของแต่ละบุคคล และก็เป็นเรื่องปกติอยู่แล้วที่การประกอบพิธีในเรื่องเดียวกัน แต่จะมีรายละเอียดที่ลึกลงไปแตกต่างกันบ้าง  บางท่านไม่เข้าใจก็ถือโอกาสเสนอแนะว่า “ทำอย่างนี้ไม่ถูก จะต้องทำอย่างนี้ หรือทำแบบนี้ได้อย่างไร ไม่ใช่” ในความเป็นจริง ครูแต่ละท่านก็ร่ำเรียนมาจากครูของท่านอีกต่อหนึ่ง จะให้ทำอะไรทุกสิ่งทุกอย่างเหมือนกันอย่างกับถอดมาจากพิมพ์เดียวกันคงไม่ได้ แต่จะอยู่ในกรอบเดียวกัน

 

ต้องฝึกหัดอะไรบ้างในการที่จะเป็นหมอทำขวัญนาค

               

ก่อนที่จะทำหน้าที่เป็นหมอทำขวัญนาคได้ ผู้นั้นจะต้องมีใจรักและมีความเชื่อถือ ศรัทธาในพิธีกรรมอย่างเต็มเปี่ยม และเข้าไปสมัครเป็นศิษย์ ฝึกปฏิบัติ ต่อไปนี้

1.     ฝึกหัดร้องทำนองเสนาะ (ทำนองธรรมวัตร)

2.     ฝึกหัดร้องทำนองแหล่ แบบแหล่ล้วน แบบมีเอื้อนเอ่ย

3.     ฝึกหัดร้องทำนองเสภา

4.     ฝึกหัดร้องเพลงไทย ทำนองเพลงแบบไทยเดิม

5.     ฝึกหัดร้องตามบทสวด แบบสวดมนต์ ใช้ในตอนทำพิธี

6.     ฝึกหัดพูด เล่าเรื่อง แบบวิทยากร

7.     ฝึกหัดประกอบพิธี ตั้งแต่ตั้งค่ากำนล หุ้มบายศรี ทำน้ำมนต์ บทร้องทุกตอน เวียนเทียน เบิกบายศรี เจิมหน้านาค นาคลา ฯลฯ

    

               

การก้าวเข้าสู่พิธีการเป็นโหรา หรือหมอขวัญนั้น ในสมัยก่อนจะต้องเป็นผู้ที่มีคนนับหน้าถือตา เรียกได้ว่า เป็นบุคคลที่มีผู้ให้การเคารพยกย่องในท้องถิ่นนั้นมากที่สุด และจะต้องเป็นผู้ที่อยู่ในศีลในธรรม เป็นแบบอย่างแก่บุคคลอื่น ๆ ได้เป็นอย่างดี ความศรัทธา ความน่าเชื่อถือเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้ ผู้ที่เป็นโหราได้รับเกียรติจากท่านเจ้าภาพเรียนเชิญไปประกอบพิธี เพราะงานบวชถือว่า มีความสำคัญที่สุดของชีวิตลูกผู้ชาย และนับเป็นงานที่ยิ่งใหญ่ของครอบครัว เป็นงานที่พ่อ แม่ เฝ้ารอคอยให้ถึงวันที่จะได้เห็นชายผ้าเหลืองของพระลูกชาย

 เมื่อมาถึงยุคหนึ่ง ยุคทีศิลปินมานั่งร้องทำขวัญนาค มีผู้คนให้ความสนใจลงทุนด้วยทรัพย์สินค่อนข้างสูงเพื่อจ้างวานศิลปินคนดัง ๆ ไปเป็นโหรา เป็นผู้ประกอบพิธีทำขวัญนาค มีทั้งพระเอก นางเอกลิเก นักร้องเพลงลูกทุ่งที่มีชื่อเสียง จนไปถึงดารานักแสดงหันไปฝึกร้องทำขวัญนาคกันมาก จนทำให้พิธีกรรมที่น่าศรัทธาถดถอยลงไปบ้าง  พ่อ แม่รุ่นหลังจึงปรับเปลี่ยนสิ่งที่เคยยึดถือจากหมอทำขวัญที่จะต้องจัดเตรียมสิ่งของต่าง ๆ มากมาย กลายมาเป็นนิมนต์พระคุณเจ้ามาเทศนาแทนพิธีการทำขวัญนาค ซึ่งในส่วนของเนื้อหาสาระแล้ว ไม่ว่าจะเป็นพระเทศน์สอนนาค หรือหมอทำขวัญก็เป็นไปในแนวทางเดียวกัน คือ สอนใจให้ผู้ที่จะบวชได้มีสติ ยั้งคิดถึงบุพการีที่ได้เลี้ยงดูมา และตระหนักในการกระทำหน้าที่ในฐานะสมมุติสงฆ์ให้ดีที่สุด