ถอดประสบการณ์เป็นบทเรียน

ห้าสิบวันของการรวบรวมข้อมูลตรวจสุขภาพช่องปาก

เฉลี่ยได้ตรวจวันละแปดคน รวมๆ ได้พบคนเพื่อการนี้มาแล้วประมาณสี่ร้อยคน

ดูช่องปากของคนชนบทภาคอิสานที่มีบ้านอยู่ห่างจากอำเภอเมืองอย่างน้อยห้าสิบกิโลเมตร

มีสถานการณ์น่าสนใจที่คิดว่าน่าจะนำไปเป็นสถานการณ์ศึกษา (Scenario) ในการเรียนการสอนของเราได้

1.ชายไทยอายุสี่สิบปี แก้ปัญหาหน้าล่างโยกจากสาเหตุโรคปริทันต์ ด้วยใช้กาวตราช้างเชื่อมฟันหน้าล่างทุกซี่เข้าด้วยกัน เขาคิดวิธีนี้เองจัดการเชื่อมฟันเอง และเห็นว่ามันได้ผล

2.มีเพียงหนึ่งในสิบของคนที่ใส่ฟันปลอมที่ได้รับบริการจากทันตแพทย์ อีกเก้าในสิบรับบริการจาก "หมอที่เพิ่นมาใส่ให้ที่บ้าน" (ช่างใส่ฟันเร่) เป็นการใส่ฟันแบบใช้อคริลิกโปะลงไปบนสันเหงือกว่าง แล้วใช้ซี่ฟันพลาสติกเสียบลงไปบนอคลิลิก เมื่ออคริลิกแข็งตัว ก็จะล๊อกฟันปลอมและฟันจริงเข้าด้วยกัน (มีศัพท์เรียกกันอย่างไม่เป็นทางการว่า เป็นการใส่ฟันปลอมถอดได้แบบติดแน่น) ราคาที่ใส่ฟันปลอมถอดได้แบบติดแน่นนี้ เฉลี่ยซี่ละสี่ร้อยบาท ส่วนใหญ่ใส่มานานกว่าหนึ่งปี และมีเพียงคนเดียวที่รู้สึกว่าอยากจะถอดออก แต่ถอดไม่ได้ ที่เหลือไม่รู้สึกว่าฟันปลอมแบบนี้ใส่แล้วมีปัญหาอะไร...แต่หากใช้มุมมองของวิชาชีพตรวจ พบว่าฟันธรรมชาติที่มีอคริลิกเกาะนั้นมีอาการเหงือกอักเสบอย่างรุนแรง และเนื้อเยื่อเหงือกใต้ฟันปลอมถอดได้แบบติดแน่นนี้มักจะอักเสบ

3.ชายไทยอายุสี่สิบห้าปี ประสบอุบัติเหตุจักรยานยนต์ กระทบกระเทือนถึงสมอง ได้รับการผ่าตัด...หลังผ่าตัดมีอาการกล้ามเนื้อซีกขวาอ่อนแรง ทำกายภาพบำบัดมาสามเดือนแล้ว เมื่อเทียบกับหลังผ่าตัด ปัจจุบันสามารถฟื้นฟูสภาพของกล้ามเนื้อดีขึ้นมาก เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมาเกิดอาการปวดฟันอย่างรุนแรง ถึงขนาดรับประทานอาหารไม่ได้ กินยาแก้ปวดก็ไม่หาย ตรวจดูพบฟันกรามบนขวา มีรอยผุทะลุโพรงประสาทฟัน ผู้ป่วยและญาติกังวลกับการถอนฟันมากเพราะเชื่อว่าการถอนฟันทำให้มีการ "เสียประสาท" และเกรงว่าจะเป็นเหตุให้ฟื้นฟูกล้ามเนื้อกลับมาให้ดีขึ้นได้อีก

4.การสำรวจสุขภาพช่องปาก ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ระหว่างการตรวจที่มีผู้รอตรวจอยู่ประมาณห้าหกคน ผู้ใหญ่บ้านได้เล่าประสบการณ์ให้ลูกบ้านฟังว่า ตนเคยไปถอนฟันบน ซึ่งกินเวลานานมาก ตนเองถึงกับหมดสติไป, ส่วนน้องชายของตนเองเป็นโรคเลือดแล้วไปถอนฟัน ผลปรากฎว่าหลังจากนั้นไม่นานก็เสียชีวิต.....อีกหมู่บ้านหนึ่งในสถานการณ์เดียวกันผู้ใหญ่บ้านเล่าให้ลูกบ้านฟังว่า ตนเคยไปถอนฟันบนแล้วรากฟันหลุดเข้าในไซนัส หมอส่งต่อไปโรงพยาบาลจังหวัด แต่ก็แคะไม่ออก หมอบอกว่าทำอะไรไม่ได้แล้ว ตนทนเจ็บอยู่ประมาณสองปีในที่สุดรากฟันนั้นหลุดออกมาทางรูจมูกในขณะที่สั่งน้ำมูก

5.ระหว่างรวบรวมข้อมูลวิจัยด้วยการสัมภาษณ์ อาสาสมัครผู้เข้าร่วมวิจัยได้ยินเสียงท้องร้อง เลยถามหมอว่า หมอยังไม่ได้กินข้าวเช้ามาเหรอ เขาล้วงกระเป๋า หยิบลูกอมฮอลล์ออกมากำใหญ่ แล้วบอกว่าหมอเอานี่รองท้องไปก่อน...หรือ เจ้าบ้านหยิบเอาน้ำอัดลมมาเสิร์ฟเรา...หรือ บ้านที่เราไปขอพักอาศัย ทำกิจการร้านค้าเล็กๆ ที่ขายสินค้าหลักคือ ขนมถุง...ทุกๆเช้าจะมีนักเรียนประถมเดินผ่านมาซื้อทั้งขนมกรุบกรอบ เจลลี่ และไอศครีม สอบถามพบว่ากิจการลักษณะนี้เป็นธุรกิจที่ง่ายที่สุด และเป็นกิจการที่สามารถช่วยเหลือครอบครัวได้เป็นอย่างดี...หากร้านเราเลิกก็ไม่ได้ทำให้อะไรดีขึ้น เพราะมีร้านที่ขายขนมลักษณะนี้อีกเกือบสิบร้านในหมู่บ้าน

6.ร้อยละสามสิบห้ามีตอรากฟัน (retained root) ในปากอย่างน้อยหนึ่งราก ส่วนใหญ่ไม่รู้สึกเจ็บปวดอะไรแม้ว่าเกือบครึ่งมีตุ่มหนองปลายราก เมื่อแนะนำว่าสมควรจะต้องไปถอน มักจะได้คำตอบว่า ไม่เจ็บจะไปถอนทำไม

7.เกือบร้อยละแปดสิบของผู้ชายที่มาตรวจเป็นผู้สูบบุหรี่ หรือเคยสูบ, ส่วนใหญ่สูบแบบใช้ยาเส้นมวนกับกระดาษ ไม่มีก้นกรอง หลายคนถามหายาที่สามารถจะทำให้เลิกบุหรี่ได้

8.จากสถานกาณ์หลายๆเรื่องข้างต้น (ประกอบกับสาเหตุหลักที่คนไม่อยากทำงานในชนบท เช่น ความห่างบ้าน ห่างวิชาการความรู้ และค่าตอบแทนต่ำแล้ว) ผู้ให้บริการทันตกรรมเกิดความรู้สึกว่า "ตนเองไม่ได้เป็นที่ต้องการ" เพราะต่อให้ไม่มีทันตแพทย์ ชาวบ้านก็อยู่กันได้...ทนได้จนกระทั่งฟันผุเหลือแต่ราก แต่เมื่อมีทันตแพทย์มารักษาโรคที่ซับซ้อนมากขึ้น กลับถูกมองว่าเป็นสาเหตุของการเจ็บป่วยร้ายแรงอื่นๆที่ตามมา เช่นการเสียประสาท หรือเลือดออกจนตาย

คำถามสำหรับสถานกาณ์ศึกษาก็คือ ถ้าเป็นท่าน (ลองสมมติว่าท่านทำงานในตำแหน่งต่างๆ เช่น ทันตาภิบาล, ทันตแพทย์ โรงพยาบาลชุมชน, ทันตแพทย์ โรงพยาบาลจังหวัด, ทันตแพทย์ สสจ., หัวหน้าสถานีอนามัย, ผู้อำนวยการโรงพยาบาลชุมชน, สาธารณสุขอำเภอ, นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัด ฯลฯ) ท่านจะตอบสนองกับสถานการณ์ดังกล่าวอย่างไร ทั้งหมดนี้อยู่ในบริบทที่ว่า หมู่บ้านที่เข้าไปตรวจ อยู่ห่างจากสถานีอนามัยที่มีทันตาภิบาลเฉลี่ยสามกิโลเมตร ห่างจากโรงพยาบาลชุมชนเฉลี่ยสิบกิโลเมตร ห่างจากโรงพยาบาลจังหวัดเฉลี่ยห้าสิบกิโลเมตร...ทันตาภิบาลให้บริการถอนฟันอย่างง่าย อุดฟัน ขูดหินน้ำลาย, ทันตแพทย์โรงพยาบาลชุมชน  ใส่ฟันปลอมฐานอคิริก, รักษาราก (ใช้บัตรทองไม่ได้) ส่วนใหญ่เป็นทันตแพทย์จบใหม่ มีบางช่วงของปีที่ทันตแพทย์ลาออกกลางปี ก็ไม่มีทันตแพทย์ให้บริการในโรงพยาบาลชุมชนเลยแม้สักคนเดียว