ความหมายและที่มา

ความหมายและที่มาของลวดลายผ้าซิ่นตีนจก

 

 

    ลักษณะผ้าซิ่นตีนจกบ้านน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์  ประกอบด้วยผ้าต่อกัน  3  ส่วน  แยกตามความเชื่อว่า  ผ้าต่อเป็นชิ้นผ้านุ่งคน  ถ้าผ้าชิ้นเดียวเป็นผ้านุ่งผี

                ส่วนที่ 1  หัวซิ่นหรือเอวซิ่น  ใช้ผ้า  2  สี  คือ  สีขาว  สีแดง  โดย  สีขาวหมายถึงความบริสุทธิ์  ทำให้เกิดความสุขความเจริญ  และสีแดงทำให้เกิดสิริมงคล

                ส่วนที่ 2  ตัวซิ่น  ใช้ต่อระหว่างเอวซิ่นกับตีนซิ่น  ตัวซิ่นเป็นผ้าปั่นไก  คือ  ใช้เส้นไหม  2  เส้น  ได้แก่  สีดำกับสีเขียว  ใช้เป็นไหมยืน  พุ่งด้วยไหมสีดำ  เมื่อทอออกมาจะเป็นผ้าลายหางกระรอก  ใช้เทคนิคการทอลายขัด

                ส่วนที่ 3  ตีนซิ่น  ประกอบด้วยลวดลายต่าง ๆ อาทิเช่น 

                              1)  ลายขอข้างเดียว  เรียงกันไม่กลับไปกลับมา  จึงเรียกว่าขอไล่ข้างเดียว

                              2)  ลายนกกินน้ำร่วมต้น  อันหมายถึง  ความสนิทสนมกลมเกลียว  สามารถทำกิจกรรมร่วมกันได้อย่างราบรื่น

                              3)  ลายขอก้ามปู  หมายถึง  ปูที่ชูก้ามพร้อมที่จะต่อสู้อุปสรรคขวากหนามได้ทุกเมื่อ

                              4)  ลายนกคุ้ม  มาจากนกคุ้มที่เป็นสัตว์อยู่ในป่า  และชาวบ้านเชื่อว่า  นกคุ้มเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์  สามารถกันไฟได้  ป้องกันอันตรายได้  และเป็นสิริมงคลแก่ผู้สวมใส่

                              5)  ลายดอกมะโอ  ส้มโอเป็นตัวแทนของลูกไม้ที่มีอุดมสมบูรณ์ในลับแล

                              6)  ลายดอกแตง  เป็นตัวแทนของฟักแฟงแตงร้าน  ที่ใช้ประกอบอาหารในชีวิตประจำวัน

                              7)  ลายนาค  เป็นสัตว์ที่บันดาลให้เกิดความร่มเย็นเป็นสุขและอุดมสมบูรณ์

                              8)  ลายดอกดาวดึงส์  เป็นดอกสมุนไพรที่ใช้ทำยา  เรียกว่าต้นดาวดึงส์ 

แทนความสุขกายสบายใจ  ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ

                              9)  ลายขอผักกูด  เป็นผักที่หยิกงอเหมือนลายกนกทางลับแล  ดูคล้ายตะขอ  แทนความอุดมของพืชผักต่าง ๆ

                              10) ลายขออุ้ม  แทนความเอื้ออารี  โอบอุ้มคุ้มครองซึ่งกันและกัน

                              11) ลายดอกมะจ้ำ  เป็นไม้พุ่ม  มีดอกเล็ก  เกสรขาว  กลีบดอกสีม่วง  ใบคล้ายใบชมพู่  ใช้เป็นผักจิ้มหลนต่าง ๆ ได้

                              12) ลายไฮย้อย  เหมือนกับลายกรวยเชิงเป็นเส้น ๆ ลักษณะคล้ายกับรากไทรที่ห้อยระโยงระยาง 

13)     ลายนกคุ้มมาจากนกคุ้มที่เป็นสัตว์อยู่ในป่า  และชาวบ้านเชื่อว่า 

นกคุ้มเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์  สามารถกันไฟได้  ป้องกันอันตรายได้  และเป็นสิริมงคลแก่ผู้สวมใส่

                  ลวดลายของผ้าซิ่นตีนจกบ้านน้ำใสใต้นั้น  จะเหมือนกันกับหมู่บ้านอื่น ๆ ในตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์  เช่น  บ้านนาทะเล  บ้านคุ้ม  เพราะผู้ทอจะไปมาหาสู่และมีการถ่ายทอดกันระหว่างกัน  ลวดลายจะมีลักษณะที่แตกต่างกันหลายรูปแบบ  ซึ่งแต่ละรูปแบบจะต่างกันตามยุคสมัยความนิยม  จึงทำให้ผ้าซิ่นตีนจกบ้านน้ำใสใต้มีความหลากหลายทั้งส่วนประกอบ  สีสัน  และเทคนิควิธีการทอลวดลาย 

    ลวดลายต่าง ๆ ของผ้าทอซิ่นตีนจกของบ้านน้ำใสใต้  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์  มีความหมายและความเชื่อในลวดลาย  ซึ่งลวดลายส่วนใหญ่มักจะได้มาจากความคิดและจินตนาการที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม  จากพืช  สัตว์  สิ่งของ  เครื่องใช้ต่าง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตและสังคมที่อยู่รอบ ๆ ตัวของผู้หญิงเป็นสำคัญ  ทั้งพืช  สัตว์  และสิ่งของรอบ ๆ บ้านที่ผู้หญิงรู้จัก  โดยแบ่งออกเป็น  4  กลุ่ม  ดังนี้

                กลุ่มที่ 1  กลุ่มที่ได้จากการลอกเลียนแบบธรรมชาติ  จำพวกพืชชนิดต่าง ๆ ที่เป็นสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติและเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวัน  เช่น  ลายที่ได้จากดอกไม้  เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติของพื้นที่ในบริเวณนี้

                กลุ่มที่ 2  ลวดลายสัตว์อื่น ๆ ที่มีอยู่ตามธรรมชาติที่ชาวบ้านพบปะและเห็นอยู่เป็นประจำ  เช่น  ปู  มดแดง  สุนัข  และนกต่าง ๆ

                กลุ่มที่ 3  กลุ่มของลายผ้าที่เกิดจากการสังเกตส่วนต่าง ๆ ของอุปกรณ์เครื่องใช้  ได้แก่  งวงถังตักน้ำ (คุ)  เชิงเทียน

                กลุ่มที่ 4  กลุ่มที่ได้มาจากลายไทย  มักพบเห็นจากงานสถาปัตยกรรมและพบในลวดลายผ้าจากอดีต

 

 

รายการอ้างอิง

1.      จากการสัมภาษณ์  คุณสีนวล  หมวกทอง  ประธานกลุ่มแม่บ้านเกษตรกร

บ้านน้ำใสใต้  เมื่อวันที่  28  กุมภาพันธ์  2551

2.  ทิพย์คำพร  หาญอมรเศรษฐ์. (2546).  ศึกษาพลวัตการทอพื้นเมือง : กรณีศึกษาผ้าซิ่นตีนจกบ้านนาทะเล  ตำบลชัยจุมพล  อำเภอลับแล  จังหวัดอุตรดิตถ์. วิทยานิพนธ์. ศศ.ม.  มหาวิทยาลัยนเรศวร.

3.  เอกสารกลุ่มแม่บ้านเกษตรกรบ้านน้ำใสใต้ (ไม่ปรากฏปีที่พิมพ์)