ผีหอผีเฮือนฮักษาบ้านเฮือนหื้อคนอยู่เป็นสุขป้องกันเหตุร้ายรุกราน

เมื่อก่อนปลูกบ้านคนล้านนาจะเชิญท้าวตังสี่มาร่วมปกปักรักษาภูมิแผ่นดินที่อยู่อาศัย เมื่อป้ก(ตั้ง)เสามงคลจะเชิญเจ้าที่มาอยู่รักษาเสา     ปลูกบ้านเสร็จเป็นหลังเรียบร้อยแล้วจะทำพิธีขึ้นบ้านใหม่อัญเชิญเทพเทวา ผีปู่ย่ามารักษาแบ่งพื้นที่บนบ้านเป็นที่เฉพาะแห่งตั้งแต่ หัวขั้นไดบนบ้านมีหิ้งหม้อน้ำเย็นไว้ดื่ม มีระดับยกชั้นระหว่างหัวบันไดกับเติ๋นเรียกว่าข่ม(ทางเมืองน่านเรียกว่า ปิง)ใช้นั่งดัดหลังพิงหลัง หรือวางศีรษะเด็กเพื่อสระหัว    ส่วนเติ๋น(ที่รับแขก/ที่จัดกิจกรรมบนบ้าน)มีหิ้งพระเจ้าหากบ้านใดมีลูกชายเป็นบ่าว(หนุ่ม)ก็จะมานอนที่เติ๋นแล้วมีผ้ากั้ง(กั้น)แบ่งพื้นที่ใช้สอยออกไป  ส่วนด้านบนเติ๋นมีเทิง(เพดานทึบ)บางแห่งมีเพดานโปร่งใช้วางนำต้น(คนโท)หรือแขวนสาแหรกถ้วยตะไหล(กะละมัง)ใส่เครื่องสังเวยผีครูต่างๆที่เจ้าของบ้านนับถือ      ในห้องนอนใหญ่ที่มีหิ้งผีปู่ย่าปากประตูห้องนอนใหญ่ด้านบนมีหำยนต์ติดไว้กันเสนียดจัญไรผีร้ายเข้าห้องนอน ล่างประตูมีธรณีประตูตรงกับหำยนต์ที่อยู่ด้านบนกั้นแนวแดนห้องนอนกั้นเติ๋นส่วน    ห้องนอนเล็ก ห้องเต๋าไฟ(ครัวไฟ)จานพิไล(ระเบียง)หรือบางบ้านมีจานโล่ง(ชานบ้าน)เพื่อใช้ตากผ้าหรือนั่งเล่น หรือปลูกผักในกระถางเอาไว้เด็ดแกล้มอาหาร

ตามที่สรุปมาให้เห็นว่าบ้านเรือนคนล้านนาทุกแห่งมีความหมายและข้อบ่งใช้โดยมีผีประจำเพื่อป้องกันสิ่งชั่วร้ายต่างๆโดยเฉพาะห้องนอนใหญ่มีทั้งหำยนต์ด้านบนและธรณีประตูด้านล่าง สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่คุ้มครองบ้านทั้งหมดเรียกกันว่าผีหอผีเฮือน  เป็นสิ่งที่คนในบ้านให้ความเคารพบูชา  หากใครหรือคนนอกบ้านไปรุกรานทำผิดฮีต  ผิดประเพณีต้องถูกปรับไหม  เสียผีให้แก่เจ้าของบ้าน  เช่น หนุ่มขึ้นไปจับมือ ถูกตัวสาวบนบ้านต้องเสียค่าผี   อันว่าผีหอผีเฮือนก็จบเพียงสั้นๆเท่านี้แล...วันใหม่จะมาเล่าเรื่องผีแถมแล....