สืบ นาคะเสถียร กับการกระทำเหนือหน้าที่ ๘

พุทธจริยศาสตร์ไม่ได้มีกรอบความคิดในเรื่อง หน้าที่ หรือ เหนือหน้าที่ ตามนัยแห่งจริยปรัชญา เพราะคำสอนทางพุทธศาสนามีกรอบความคิดเป็นระบบที่สมบูรณ์ในตัวเอง ซึ่งผู้เขียนได้เล่าประเด็นนี้ไว้บ้างแล้วที่ การจัดฯ ...๗ ซึ่งผู้สนใจอาจเลองเข้าไปดูเพื่อเทียบเคียงได้... ในบันทึกนี้จะนำเสนอเฉพาะประเด็นที่เกี่ยวของกับการปลิดชีพตัวเองของ สืบ นาคะเสถียร เท่านั้น

คำสอนทางพุทธศาสนาเชื่อว่า คนเราต้องเวียนว่ายตายเกิดจนกว่าจะหมดเวรหมดกรรม ดังนั้น การเสียสละชีวิตตัวเอง จึงมิใช่เรื่องสำคัญนัก เมื่อเห็นว่าเป็นสิ่งสมควร ดังพระคาถาในมหาสุตโสมชาตก (สตฺต ขุ. ชาตกํ ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘) บทหนึ่งว่า

  • จเช ธนํ องฺควรสฺส เหตุ
  • องฺคํ จเช ชีวิตํ รกฺขมาโน
  • องฺคํ ธนํ ชีวิตญฺจาปิ
  • สพฺพํ จเช นโร ธมฺมมนุสฺสรนฺโต ฯ
  • นระพึงสละทรัพย์เพราะเหตุแห่งอวัยวะที่สำคัญ
  • เมื่อจะรักษาชีวิต พึงสละอวัยวะ
  • เมื่อระลึกถึงธรรม ก็พึงสละทุกสิ่งทุกอย่าง
  • กล่าวคือ จะเป็นอวัยวะ ทรัพย์ และแม้จะเป็นชีวิตก็ตาม ฯ

ตามพระคาถานี้ คำที่่จะต้องตีความอีกครั้งก็คือ ธรรม ... ซึ่งคำนี้มีความหมายหลากหลาย บางครั้งหมายถึงคำสอนของพระพุทธเจ้า บางครั้งหมายถึงความดีความถูกต้องทั่วไป หรือบางครั้งก็หมายถึงพระนิพพานอันเป็นจุดหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา เป็นต้น

.............

ตามนัยพระคาถานี้ เมื่อนำมาพิจารณาพฤติกรรมของสืบ จะเห็นได้ว่า การที่สืบปลิดชีพตัวเอง จะถูกต้องหรือเหมาะสมหรือไม่ ก็ขึ้นอยู่กับการระลึกของสืบ กล่าวคือ ความคิดซึ่งเป็นความมุ่งหวังของสืบในขณะนั้น ก่อนที่เขาจะปลิดชีพตัวเอง...

ถ้าสืบมีความมุ่งหวังว่า การตายของเขาทำนองนั้นจะก่อให้เกิดการตื่นตัวในการรักษาป่าห้วยขาแข้ง และจะทำให้ป่าห้วยขาแข้งดำรงอยู่ต่อไปได้ด้วยผลจากการตายของเขา... และความมุ่งหวังในการรักษาป่าเป็นสิ่งที่ดี ถูกต้อง หรือเหมาะสม กล่าวคือ เป็นธรรม ... การเสียสละของเขาในครั้งนั้นก็จะเป็นสิ่งที่ดี ถูกต้อง และเหมาะสม กล่าวคือ เป็นธรรม นั่นเอง

แต่ถ้าสืบมีความมุ่งหวังเป็นอย่างอื่น ซึ่งไม่ถูกต้องเหมาะสม กล่าวคือไม่เป็นธรรม การเสียสละของเขาในครั้งนั้น ก็จะไม่ถูกต้องเหมาะสม กล่าวคือ ไม่เป็นธรรม ... ประมาณนี้

ประเด็นนี้ จะเห็นว่า การอธิบายทำนองนี้คล้ายคลึงกับแนวคิด จริยศาสตร์คุณธรรม ซึ่งผู้เขียนได้เล่าไว้บ้างแล้วใน สืบ ... ๗ ซึ่งผู้สนใจอาจย้อนไปดูอีกครั้งเพื่อทบทวนได้ ... และที่เป็นอย่างนี้ก็เพราะแนวคิดจริยศาสตร์คุณธรรม ใกล้เคียงกับจริยศาสตร์ทางศาสนานั่นเอง (ใกล้ชิดกับศาสนาทั่วๆ ไป ไม่จำเป็นว่าจะต้องเป็นพระพุทธศาสนา)

..................

อีกนัยหนึ่ง การยอมเสียสละชีวิตตัวเองเพื่อรักษาธรรม หรือเพื่อบำเพ็ญบารมีธรรมนี้ ในนิทานชาดกก็ปรากฎอยู่หลายเรื่อง เช่น เรื่องนกแขกเต้าพระโพธิสัตว์กระโดดเข้ากองไฟเพื่ออุทิศตัวเองเป็นทานต่อฤาษี จัดเป็นทานบารมีระดับสูง....

ผู้เขียนไม่มีเวลาค้นนิทานชาดกเรื่องนี้มาเล่าให้ละเอียดได้ ผู้สนใจลองไปค้นเอาเอง หรือตามบทเพลงนิทานชาดกของ พร ภิรมย์ ก็มีนิทานเรื่องนี้อยู่ด้วย ผู้ที่ผ่านพ้นกาลฝนมานานและชอบฟังเพลงแนวนี้ อาจพอจะจำได้...

....... 

สรุปว่า การยอมปลิดชีพตัวเองของสืบ นาคะเสถียร อาจไม่ผิด หากเขาทำไปเพราะเคารพธรรม ... ส่วนประเด็นว่าเป็น หน้าที่ หรือ เหนือหน้าที่ นั้น พุทธจริยศาสตร์มิได้เน้นประเด็นนี้โดยเฉพาะ ดังที่เคยเล่าไว้แล้วที่ การจัด... ๗....

หมายเหตุ : คาถาชาดกและอาคตสถาน ผู้เขียนได้รับความเอื้อเฟื้อจากท่านมหาสุพจน์ปิยมิตรของผู้เขียนเป็นผู้ช่วยค้นหาให้ จึงขออนุโมทนาในเวยยาวัจจกรณทานไว้ในที่นี้ด้วย