SWOT Analysis

สำหรับยุทธศาสตร์การพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน

ภาคเหนือ  

"ไร้ราก ฤาผลิใบ ท่องเที่ยวชุมชนไทย" 

เติบโตสู่การเรียนรู้ - เครือข่ายการท่องเที่ยวประเทศไทย

(โมเดลนี้ สร้างโดยคุณสมพร ช่วยอารีย์)

P
เม้ง สมพร ช่วยอารีย์

จุดแข็ง

จุดแข็งซึ่งเป็นปัจจัยภายในที่เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคเหนือมี เป็น “ทุน”ไว้ และสำคัญที่สุดในการใช้ทุนเหล่านี้ขับเคลื่อนงานพัฒนา จุดแข็งที่เราได้ระดมความคิดผ่านเวทีพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคเหนือ สามารถแบ่งรายละเอียดออกได้ดังนี้

1.      “ทุน” มองไปถึงทุนที่หลากหลายในพื้นที่ อันได้แก่ทุนทางด้านธรรมชาติ ทุนทางวัฒนธรรมที่หลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ ภาคเหนือมีจุดแข็งด้านดังกล่าวซึ่งถือได้ว่าเป็นเอกลักษณ์ที่สำคัญของพื้นที่กันเลยทีเดียว ทุนอีกประเภทหนึ่งที่สำคัญอย่างยิ่งในการเรียนรู้เพื่อพัฒนา คือภาคเหนือมีเครือข่ายชุมชนที่จัดการท่องเที่ยวอยู่แล้วจำนวนหนึ่ง เราจัดให้พื้นที่เหล่านี้เป็นพื้นที่รูปธรรมในการเข้าไปศึกษาเรียนรู้ได้ เป็นพื้นที่ศึกษาดูงานแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของคนนอกเป็นต้น

2.      เครือข่าย หากการเริ่มต้นที่ดีมีการนำร่องการพัฒนามาก่อนและเราเรียนรู้จากประสบการณ์เหล่านั้น เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่มีอยู่เดิม เป็นแหล่งเรียนรู้ถอดประสบการณ์จากพื้นที่ บทเรียนเหล่านี้เป็นข้อมูลเพื่อการตัดสินใจในการพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่มีอยู่แล้วและกำลังดำเนินการได้แก่เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนแม่ฮ่องสอน เชียงรายและเชียงใหม่ สามจังหวัดหลักภาคเหนือตอนบน

3.      กระบวนการเรียนรู้ ด้วยที่มีการพัฒนาด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนมายาวนาน และมีจำนวนชุมชนที่มีประสบการณ์ด้านนี้มาก กระบวนการเรียนรู้จึงเป็นไปแบบธรรมชาติที่ชุมชนแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างกัน และส่วนหนึ่งเป็นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ผ่านพื้นที่ที่ถูกจัดขึ้นโดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ผลผลึกของการแลกเปลี่ยนเรียนรู้จึงเป็นข้อมูลเป็นองค์ความรู้ที่สำคัญในการขับเคลื่อนงานพัฒนาเชิงประเด็น  

4.      หน่วยงานที่สนับสนุน  ภาคเหนือจัดได้ว่าเป็นพื้นที่ที่มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชนจำนวนมากและหลากหลายกระบวนการพัฒนาภายใต้วิธีคิดเดียวกันของ “การท่องเที่ยวโดยชุมชน” โดยการเอาชุมชนเป็นตัวตั้งในการพัฒนาเพื่อแก้ไขปัญหาชุมชนใช้กระบวนการวิจัยและพัฒนาแบบมีส่วนร่วมทำให้กระบวนการพัฒนาเป็นไปอย่างรวดเร็ว และเป็นระบบ ต่อเนื่อง

5.      บุคลิกของคนท้องถิ่น  ถือได้ว่าเป็นขุดแข็งประการหนึ่ง ที่คนเหนือมีบุคลิกที่รับฟังนอบน้อมและหลีกเลี่ยงการโต้แย้งบุคลิกดังกล่าวทำให้กระบวนการพัฒนาเป็นไปอย่างราบรื่นและไม่ยากนักในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แบบธรรมชาติและบุคลิกดังกล่าวมีผลต่อการสร้างความประทับใจให้นักท่องเที่ยวได้ด้วย เป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาชุมชนเพื่อการท่องเที่ยว6.      ยุทธศาสตร์เครือข่าย การริเริ่มสร้างเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคเหนือเป็นการเริ่มต้นที่เกิดจากสามจังหวัด(เชียงใหม่,เชียงรายและแม่ฮ่องสอน) ที่มีประสบการณ์ท่องเที่ยวมารวมตัวกัน จัดทำยุทธศาสตร์ของตนเอง และสอดคล้องกับแผนพัฒนาชาติ  ยุทธศาสตร์ที่จัดทำขึ้นทำให้การขับเคลื่อนได้พิจารณาบริบททั้งในระดับภาคและระดับประเทศไปพร้อมๆกัน เพื่อความสอดคล้องของการพัฒนาในภาพรวม 

จุดอ่อน         

เมื่อเราได้ระดมสมองจากเวทีเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน เราพบว่านอกจากเราจะมีจุดแข็งและโอกาสแล้ว จุดอ่อนที่เรายังมีอยู่ จำเป็นอย่างยิ่งที่จะหยิบยกประเด็นดังกล่าวมาพิจารณาเพื่อเป็นข้อมูลในการจัดทำยุทธศาสตร์เชิงรุก การรู้จุดอ่อนตัวเองจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่งในการประเมินผลความสามารถขององค์กร – เครือข่าย จากการระดมสมองในเวที“ริมระเบียงงานวิจัยครั้งที่8”ที่จังหวัดพะเยา จากการระดมความคิดของสมาชิกเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคเหนือพบว่าเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคเหนือมีจุดอ่อนหลายประการดังนี้

1.      ด้านบุคลากร เราพบว่าคนทำงานด้านการท่องเที่ยวโยชุมชนเป็นนักพัฒนาที่อยู่ในพื้นที่ และมีหลายบทบาทในหนึ่งคน(สวมหมวกหลายใบ) ดังนั้นการดำเนินการอาจล่าช้าไปบ้าง และปัจจัยอื่นๆที่เกี่ยวข้องได้แก่ เวลาที่ไม่ลงตัวของคนทำงาน มีความเข้าใจในประเด็นการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนยังไม่เป็นไปตามแนวทางเดียวกันตลอดจนความรู้เรื่องสถานการณ์การท่องเที่ยวยังไม่ทันต่อสถานการณ์ข้างนอก 

2.      ชุมชน ปัญหาที่ถือว่าเป็นจุดอ่อนของชุมชนได้แก่ ระดับการมีส่วนร่วมของชุมชนอาจเกิดจากความเข้าใจ  หรือการสื่อสารที่ไม่มีประสิทธิผล การขัดแย้งกันเองในชุมชนเมื่อมีผลประโยชน์ที่เป็นตัวเงินเข้ามาเกี่ยวข้อง,ตลอดจนสภาพพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลกันมากก็อาจทำให้การรับรู้ข่าวสารไม่ทันสถานการณ์การพัฒนาชุมชนจึงไม่สัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงบริบทของนอก

3.      การบริหารจัดการ สิ่งหนึ่งที่เป็นปัญหาสำคัญของชุมชนที่จัดการท่องเที่ยวคือ ระบบการบริหารจัดการที่ไม่มีประสิทธิภาพ ทำให้การพัฒนาด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนช้าหรือชะงักลงได้  ปัญหาอื่นๆที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการคือ การประสานงานที่ไม่ดีพอ,ข้อมูลชุมชนไม่เพียงพอ,ขาดกิจกรรมระหว่างเครือข่าย,ความไม่เข้าใจระบบโครงสร้างการบริหารจัดการของสมาชิก ปัญหาเหล่านี้เป็นจุดอ่อนที่มาจากการบริหารจัดการที่ด้อยประสิทธิภาพแทบทั้งสิ้น

4.      งบประมาณ ที่ไม่เพียงพอต่อการพัฒนาขับเคลื่อนชุมชนเชิงประเด็น มาจากสาเหตุหลักๆได้แก่ การเข้าไม่ถึงแหล่งทุน,อปท.ไม่ให้ความสนใจ,ไม่ได้เขียนแผนไว้ในแผนของ อปท. เป็นต้น สถานการณ์ด้านงบประมาณเหล่านี้ถือว่าเป็นจุดอ่อนในการดำเนินการพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน  

โอกาส            

 “โอกาส”เป็นปัจจัยจากภายนอกที่จะช่วยเอื้อหนุนให้เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคเหนือประสบความสำเร็จได้

ประการแรก คือ กระแสสังคมที่เอื้อต่อการพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน ในกรณีที่สังคมภายนอกเห็นความสำคัญของการท่องเที่ยวโดยชุมชน และนิยมการท่องเที่ยวเช่นนี้ ย่อมมีผลทำให้เกิดการสร้างเครือข่าย ทั้งนี้เนื่องจากเมื่อมีผู้นิยมท่องเที่ยว ก็ต้องมีการสนองตอบความต้องการนั้น จึงทำให้เครือข่ายเกิดการพัฒนา

ประการที่สอง คือ นโยบายของรัฐให้การสนับสนุน ถ้าทางรัฐให้การสนับสนุนทั้งด้านงบประมาณและนโยบาย ย่อมทำให้เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนเกิดการพัฒนามากขึ้น จะเห็นได้ว่าในปัจจุบันทางภาครัฐให้การสนับสนุนการท่องเที่ยวโดยชุมชนมาก เช่น โครงการวิจัยพัฒนาเครือข่ายฯ ก็ได้รับเงินสนับสนุนจากทางกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา แม้แต่ ททท. ก็หันมาสนใจการท่องเที่ยวโดยชุมชนมากขึ้น นอกจากนี้การประชาสัมพันธ์ทั้งจากสื่อต่างๆ ก็เป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้ชุมชนภายนอกรับรู้เกี่ยวกับชุมชนที่จัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนว่ามีสถานที่ท่องเที่ยว มีกิจกรรม และมีความน่าสนใจอย่างไรบ้าง ทำให้เกิดกระแสสังคมหันมาตื่นตัวและนิยมการท่องเที่ยวโดยชุมชนมากยิ่งขึ้น

นอกจากนี้กระแสความต้องการของคนในท้องถิ่นที่มีความต้องการให้เกิดเครือข่ายขึ้น ก็นับเป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยเอื้อหนุนให้เกิดเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนขึ้นได้ ทั้งนี้ เนื่องจากคนในชุมชนนับเป็นบุคคลากรทางการท่องเที่ยวที่มีความสำคัญ 

อุปสรรค/ปัญหา          

 “อุปสรรค” ที่พบในการเกิดเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน ส่วนใหญ่เป็นเรื่องของปัจจัยภายในเครือข่ายเอง กล่าวคือ หน่วยงานภาครัฐไม่มีความชัดเจนในเรื่องของการท่องเที่ยวโดยชุมชน จึงทำให้การสนับสนุนหรือการพัฒนาเครือข่ายทำได้ไม่เต็มที่และไม่ตรงเป้าหมายมากนัก เช่นเดียว กับกระแสของสังคมก็ยังไม่เข้าใจการท่องเที่ยวโดยชุมชนให้ชัดเจนนัก นอกจากนี้ระบบการพัฒนา การท่องเที่ยวโดยชุมชนเองก็ขาดการวางแผนที่ดี ในขณะเดียวกันคนส่วนใหญ่ก็มองการท่องเที่ยวโดยชุมชนในเชิงเศรษฐกิจ มากกว่าจะมองในเชิงที่เป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชน

นอกจากนี้จะเห็นได้ว่าชุมชนเองก็ไม่เข้มแข็งพอที่จะจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนด้วยตนเอง ส่วนปัจจัยภายนอกที่เป็นอุปสรรคและปัญหา คือ นโยบายของภาครัฐที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของคนในท้องถิ่นมากนัก และยังไม่มีกฎหมายที่จะมารองรับกิจกรรมการท่องเที่ยวโดยชุมชนอีกด้วย