มหกรรมโรงเรียนจิตศึกษา ปีที่ ๒ “การศึกษากับการสร้างต้นทุนอัตลักษณ์”

 

ผมเล่าการไปร่วมมหกรรมโรงเรียนจิตศึกษาปีที่ ๑  ที่โรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา   ระหว่างวันที่ ๔ - ๕ มีนาคม ๒๕๖๘  ไว้ที่ (๑)   และสะท้อนคิดไว้ที่ (๒)    อ่านบทสรุปการบรรยายของผมได้ที่ (๓)      ปีนี้ไปร่วมระหว่างวันที่ ๒๐ - ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙   ขอนำมาเล่าไว้เป็นปีที่ ๒    โดยปีนี้เน้นเรื่องการสร้างต้นทุนอัตลักษณ์ (Identity)   และผมได้รับเชิญให้พูดเรื่อง การเรียนรู้สู่ต้นทุนอัตลักษณ์  ที่ดู PowerPoint ประกอบการบรรยาย ๔๕ นาทีได้ที่ (๔)   

ปีนี้พิเศษที่ท่านเลขาธิการ กพฐ. ดร.พิเชฐ โพธิ์ภักดี ไปพบครูและมอบรางวัลครูของโลก ๗ รางวัล    ผมมีโอกาสได้นั่งรถตู้ร่วมกับท่านจากสนามบินบุรีรัมย์ ไปยังโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนาหนึ่งชั่วโมงเศษ ได้ความรู้มากในเรื่องภารกิจมากมายของข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ที่ปัญหาอยู่ที่ไหนต้องไปถึงทันที    ที่ผมสะท้อนคิดกับตนเองว่า ผมมีบุญที่ชีวิตไม่ต้องทำหน้าที่แบบนี้   

ท่านเลขาธิการฯ เป็นผู้ได้รับทุนครุทายาท รุ่นหลังครูใหญ่วิเชียร   และเป็นคนที่เกิดที่จังหวัดบุรีรัมย์    ท่านเล่าเรื่องการก่อตั้งโครงการครุทายาทแถวๆ ปี ๒๕๓๐   ที่น่าเสียดายที่ไม่มีการบันทึกเรื่องราวไว้ให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้การริเริ่มสร้างสรรค์เรื่องที่ยิ่งใหญ่นี้   

ถึงโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา    เดินผ่านนิทรรศการผลงานศิลปะของนักเรียน ม. ๓ ซึ่งเป็นชั้นสูงสุดของโรงเรียน   ผมไปหยุดคุยขอคำอธิบายภาพของพี่ข้าวหอม นส. ปิยรัศมี อนันต์ประเสริฐ    ที่มีภาพดวงตาโตจำนวนมากจ้องเด็กคนหนึ่งนั่นจับเจ่าอยู่โดยมีม่านกั้นตัวไว้จากดวงตาเหล่านั้น    เธออธิบายว่าเป็นตัวเธอเองตอนเรียนชั้น ป. ๔ - ๕   ที่เป็นเด็กขึ้อาย ไม่กล้าสบตาคน   ไม่กล้าโต้ตอบ    เธอบอกว่า การเรียนในชั้นมัธยมที่มีนักเรียนในชั้นของเธอเพียง ๑๓ คน ทำให้เธอเปลี่ยนแปลงตัวเองเป็นคนที่กล้าคิดกล้าพูดกล้าริเริ่ม    ผมนึกถึงคำว่า Transformative Learning   

กิจกรรมเริ่ม ๙.๒๐ น. เป็นกิจกรรมดนตรีและเพลงโดยศิษย์เก่า อัครวินท์ เรื่องบุญ ที่ตอนนี้เป็นนักศึกษาแพทย์ชั้นปีที่ ๔ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี   เป็นเพลงที่เขาแต่งตอนเป็นนักเรียนชั้น ป. ๕   เล่นดนตรีเองและร้องเอง    ตามด้วยบทกวี ศึกษิต แต่งและร่ายโดย อ. นฤมล ปราชญ์โยธิน  อดีตอาจารย์คณะศิลปศาสตร์ มธ.  

แล้วจึงเป็นการบรรยายของผม ๔๐ นาที    ตามด้วย นพ. ก้องเกียรติ เกษเพ็ชร์ เสนอเรื่อง ผู้นำท่ามกลางอัลกอริทึมกับการสร้างต้นทุนอัตลักษณ์  ๔๕ นาที   แล้วจึงเป็นคำกล่าวของท่านเลขาฯ พิเชฐ  และการมอบรางวัลครูของโลก   

คุณหมอก้องเกียรติชี้ให้เห็นว่า algorithm ไม่ได้มีเฉพาะในคอมพิวเตอร์เท่านั้น    ยังมีใน สูตร วิธีการ กติกา หลักการ ในสังคมด้วย   แถมยังบอกว่า เครื่องแบบก็น่าจะเป็นอัลกอริทึมด้วย   โดยอัลกอริทึมเหล่านี้เป็นตัวควบคุมความคิดและพฤติกรรมของคน    ท่านเล่าการไปเข้าเรียนหลักสูตร Challenge of Leadership    มีศาสตราจารย์ Manfred Ket de Vries  เป็นวิทยากร ที่ประเทศฝรั่งเศส    ที่เป็นการฝึกฟังเรื่องของเพื่อน แล้วบอกว่าเกิดความรู้สึกอะไร เช่น glad, mad, bad     เพื่อกระตุ้น mirror neuron ในสมอง   สู่การตั้งคำถามต่อตนเอง โดยมีคนช่วย   คุณหมอก้องเกียรติเอ่ยคำว่า “โรงละครภายในตน”    นำผมให้เชื่อมโยงสู่ self-reflection   และสู่ SEL – Social and Emotional Learning   ที่เน้นสร้างสมรรถนะทางอารมณ์ของผู้เรียน    ที่ผมกำลังเขียนหนังสือ สังคม-อารมณ์ศึกษา พัฒนาคุณภาพพลเมืองไทย  อยู่ในขณะนี้  เชื่อมโยงกับโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนาที่สอนเพียง ๒ วิชา คือวิชาปัญญาภายนอก กับวิชาปัญญาภายใน   

คิดใหม่ อัลกอริทึม อาจเปรียบได้ว่าเป็น “ลัทธิ” เพราะมันคุมความคิดและพฤติกรรมมนุษย์    ซึ่งผมคิดมานานแล้ว ว่าโรงเรียนจิตศึกษา เป็นลัทธิหนึ่ง       

ท่านเลขาธิการ กพฐ. ดร. พิเชฐ โพธิ์ภักดี ย้ำเรื่องสภาพแวดล้อมที่หล่อหลอมเด็ก    ท่านย้ำการมีเอกภาพของนโยบาย แต่หลากหลายการปฏิบัติ เพราะต้องปรับให้เหมาะต่อบริบท    และย้ำหลัก ๙ ประการของท่านคือ (๑) ยึดหลักราชการ  (๒) บูณาการความร่วมมือ  (๓) ถือผู้เรียนเป็นสำคัญ   (๔) ก้าวทันเทคโนโลยี   (๕) มีจิตอาสา   (๖) พัฒนาอย่างต่อเนื่อง   (๗) รุ่งเรืองด้วยคุณธรรม   (๘) เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง   (๙) แสดงความจงรักภักดี   

ผมได้ทราบข้อมูลว่า ขณะนี้ประเทศไทยมีโรงเรียน ๒๙,๐๐๕ โรงเรียน  เป็นโรงเรียนในเครือข่ายโรงเรียนจิตศึกษา ๕๒๗ โรงเรียน   

ดูวิดีทัศน์รายการกิจกรรมของเช้าวันที่ ๒๐ ได้ที่ (๕)    โดยพิธีเปิดงานเริ่มที่เวลา ๑ ชั่วโมง ๓๒ นาทีของวิดีทัศน์    และคำบรรยายของผมเริ่มที่เวลา ๑ ชั่วโมง ๕๖ นาที   ถึงเวลา ๒ ชั่วโมง ๓๕ นาที    ต่อจากผมเป็นรายการของ นพ. ก้องเกียรติที่น่าสนใจมาก ดังเล่าแล้ว   ขอเชิญชวนให้เข้าไปชม         

คุณแม่ของพี่นนธิ คืออาจารย์ สุดาดวง นาคะสุวรรณ มาดูแลผมเหมือนปีที่แล้ว    พี่นนธิโตขึ้นมาก และโรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ รับเข้าเรียนชั้น ม. ๑ เรียบร้อยแล้ว    คุณแม่บอกว่า เธอเติบโตขึ้นมากทางอารมณ์และความคิด  เราได้กินอาหารเย็นด้วยกันด้วย

คุณนุชวรา ปูรนัน นักศึกษาปริญญาเอกคณะศึกษาศาสตร์และวิทยาการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์   และทีมก่อการครูภาคใต้   เอาของฝากจากจะนะมาให้ บอกว่าแม่ฝากมา แม่คือครูศันสนีย์ ปูรนันท์ เจ้าของโรงเรียนศรีนครินทร์วิทยานุเคราะห์  ที่อำเภอจะนะ สงขลา   

ท่านที่สนใจ มหกรรมจิตศึกษา ให้ใช้คำนี้ค้นด้วยกูเกิ้ล จะมีเรื่องราวให้เลือกเข้าไปศึกษามากมาย    

ช่วงบ่ายวันที่ ๒๐  เวลา ๑๓.๐๐ - ๑๕.๓๐ น. 

ผมเลือกเข้าห้องย่อยที่ ๕ เสียงของเด็ก ครู ผู้ปกครอง โรงเรียนลำปลายมาศัฒนา สู่การเติบโต สู่ ต้นทุนอัตลักษณ์  มีคุณอ้วน ณรงค์ชัย เต็นยะ จากมูลนิธิสยามกัมมาจล เป็น  facilitator   ผู้เข้าร่วมวงเสวนาราวๆ ๓๐ คน  นั่งกับพื้น แต่ผมขอนั่งเก้าอี้เพราะเข่าเสื่อม   ผมเข้าไปฟังแบบ deep listening  และพบว่าเขาเน้นเสียงของศิษย์เก่ามาก    ข้อเรียนรู้คือ เป็นการทำความเข้าใจว่า ระบบนิเวศการเรียนรู้แบบของโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนามีผลต่อการเรียนรู้และปรับตัวของนักเรียนอย่างไร   เห็นได้ชัดมากจากศิษย์เก่าชื่อไอดิน ที่เวลานี้เป็นนิสิตปี ๔ จุฬา 

ผมบอก อ. สุดาดวง ว่าผมมีประชุมออนไลน์เวลา ๑๖ - ๑๘ น.  ท่านจึงพาผมไปดูตลาดนัดร้านค้าของนักเรียน   พอได้เห็นบรรยากาศสร้างสรรค์ของนักเรียน   แล้วจัดให้ผมไปประชุมที่ห้องบนชั้น ๒ ของอาคารธุรการ 

 ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙

ช่วงเช้ามีการประชุม ๔ ห้อง    ผมเลือกเข้าฟังห้อง ๒  Strategic Dialogue  ขับเคลื่อนการพัฒนาการศึกษา สู่ต้นทุนอัตลักษณ์ คุณตูน ศศิธร เครือคช จาก ปตท. เป็น facilitator    มีผู้อำนวยการโรงเรียนเข้าร่วมประชุมจำนวนมาก   ได้เห็นพลังของผู้อำนวยการและครูในเครือข่ายจิตศึกษาอย่างชัดเจน  น่าปลื้มใจ  ผมเข้าประชุมนี้พร้อมกับประชุมสภา มช. แบบออนไลน์พร้อมกัน   โดยแบ่งปันความสนใจเป็นช่วงๆ    อยู่กับการประชุมจริงในห้องราวๆ ร้อยละ ๘๐   

คุณตูนเริ่มด้วยคำถาม “ถ้าไปเยี่ยมโรงเรียนของฉันจะพบอะไร”   ช่วยให้เกิดการแลกเปลี่ยนจุดแข็งของระบบนิเวศ และกิจกรรมของแต่ละโรงเรียนที่มีบริบทแตกต่างกันมาก  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเผชิญปัญหาสังคมในชุมชนโดยรอบโรงเรียน      เห็นได้ชัดเจนว่า โรงเรียนเอกชนดำเนินการพัฒนาระบบของโรงเรียนได้ง่ายกว่าโรงเรียนรัฐบาลมาก   มีการแชร์ประสบการณ์กันอย่างกว้างขวาง    จนคุณกำพล ศรธนะรัตน์ อนุกรรมการพัฒนาครูและโรงเรียน กสศ. กับครูใหญ่วิเชียรเข้ามาร่วม    จึงมีการอภิปรายหลักการ   คุณกำพล บอกว่า ตนเรียนการศึกษาที่เน้นหนุนการพัฒนาตัวตนของผู้เรียนว่า Education 5.0   คือไม่มุ่งเรียนเพื่อไปสนองนายจ้างแบบ Education 4.0   

ครูใหญ่วิเชียรชี้ว่าการพัฒนาตัวตนมั่นคงตอนเรียน ม. ๒   แล้วจะพัฒนาต่อเนื่อง    จึงมีแผนรับนักเรียน ม. ปลายในปีหน้า    เรียน ๒ ปีจบออกไปทำงานได้   โดยนักเรียนทุกคนต้องมีเป้าหมายเส้นทางชีวิตไว้ล่วงหน้า    กระบวนการเรียนรู้จะเป็นแบบจำเพาะคน (individualized)   ที่น่าสนใจมาก     

คุณตูนขอให้ผมพูดก่อนปิดการเสวนา    ผมบ่ายเบี่ยง บอกว่าถ้าพูด จะยาวถึงบ่าย    เอาไว้พูดตอนบ่ายดีกว่า 

ช่วงรับประทานอาหารเที่ยง

ในวงอาหารเที่ยงที่ครูใหญ่วิเชียรและแกนนำเครือข่ายจิตศึกษานั่งกันเกือบ ๒๐ คน   ผมได้โอกาสสะท้อนคิดต่อจากช่วงเช้า ในลักษณะกวนน้ำให้ขุ่น (diversification phase of creativity)   โดยเล่าชีวิตส่วนตัวของตนเองและลูกๆ    ว่าตัวผมกับลูก ๓ (จาก ๔) คน    เป็นคนค้นพบตัวเองช้า   คือพบหลังเรียนมหาวิทยาลัยจบหลายปี    หมายความว่าการศึกษาพาให้ผมและลูก ๓ คนไหลไปตามกระแสสังคมของคนเรียนเก่ง   ผมถูกยุให้เรียนหมอ  ลูก ๓ คนเลือกเรียนวิศวะ   ในที่สุดลูก ๓ คนเปลี่ยนไปทำอย่างอื่นหมด  โดยทำคนละอย่าง ตามที่แต่ละคนชอบ    และผมก็ละจากอาชีพหมอหลังเรียนจบไม่ถึง ๑๐ ปี    เป็นข้อสังเกตว่า คนเรียนเก่งอาจค้นพบตัวเองยาก หรือช้า    

ผมยังกวนน้ำให้ขุ่นต่อ  ว่าวงการศึกษาไทยเป็นอุปสรรคต่อการค้นพบตัวตนของนักเรียน  จากการที่มีการทำงนแบบหลอกๆ ผิวเผิน   เพียงเพื่อสนองนายหรือสนองตัวชี้วัด   ตัวตนเป็นเรื่องของความจริงใจ  ความแท้จริงของจิตใจ    ระบบการศึกษาที่ทำกันแบบหลอกๆ จึงเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาตัวตนของนักเรียน  และต่อตัวครูเองด้วย   พูดอย่างนี้ครูใหญ่วิเชียรถึงกับไปหยิบสมุดมาจดคำพูดของผม    ที่ผมบอกว่าพูดแล้วไม่สามารถพูดคำเดิมเป๊ะๆ ได้   

เป็นการพูดทดแทนที่บ่ายเบี่ยงตอนก่อนจบการเสวนาห้องที่ ๒ 

ช่วงบ่าย

เป็นการประชุมหารือแผนงานต่อไป    ที่ครูใหญ่วิเชียรทำหน้าที่ facilitator เอง    ให้รายงานประเด็นสรุปของแต่ละห้องย่อยเมื่อเช้า  ผมร่วมประชุมได้ไม่นานก็ต้องไปขึ้นรถไปสนามบินเพื่อกลับกรุงเทพ    โดยนั่งรถคุณตุ๊กตา รัชนี วิศิษฏ์วโรดม ศูนย์ประสานงานสุขภาวะทางปัญญา สสส. ไป    เธอเช่ารถมาจากสนามบิน มีผู้ช่วยเป็นคนขับ   รถนั่งสบายมาก นั่งคุยเรื่องงาน คณะกรรมการยุทธศาสตร์การศึกษาเพื่อการพัฒนามิติด้านในของมนุษย์  ที่มี นพ.ยงยุทธ วงศ์ภิรมย์ศานติ์ เป็นประธาน   ผมเป็นที่ปรึกษา    ที่ผมมีความเห็นว่า โลกยังเดินผิดทาง ที่มองการพัฒนามิติด้านในของมนุษย์ แยกจากการศึกษา

นิทรรศการในงานมี ๒ ส่วน  (๑) นิทรรศการศิลปะ “ต้นทุนทางอัตลักษณ์” ของนักเรียนโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา   (๒) “ครูของโลก” ครูผู้เปลี่ยนแปลงตนเอง เป็นต้นแบบการเปลี่ยนจิตสำนึกตนเอง สู่การเปลี่ยนเพื่อพัฒนาผู้เรียน

วิจารณ์ พานิช

๒๔ ก.พ. ๖๙

 

รูป 690316    

1 พี่ข้าวหอมเล่าภาพสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของตนเอง

 

2 ศิษย์เก่าอัครวินท์ กับ อ. นฤมล

3 รูปหมู่กับครูของโลก

4 เรื่องราวของ transformation  อย่างหนึ่ง

5 บรรยากาศในห้องย่อยที่ ๕ บ่ายวันที่ ๒๐

6 ตลาดนัดผลงานนักเรียน

7 อาหารเย็นรสโอชา

8 แปลงผักสวนครัวหน้าโรงอาหาร

9 นิทรรศการศิลปะของนักเรียน

10 ยามเช้าที่สงบ

11 แก่นของมหกรรมโรงเรียนจิตศึกษาปีที่ ๒

 

12 ห้อง ๒ เช้าวันที่ ๒๑

13 ห้องอาหาร เที่ยงวันที่ ๒๑

 

14 ห้องประชุม บ่ายวันที่ ๒๑