พลังนักเรียน พลิกโฉมการศึกษา ๑๐. ภาคปฏิบัติในชั้นเรียน ๑. ตระหนักรู้ในตนเอง

 

หนังสือ พลังนักเรียน พลิกโฉมการศึกษา ตอนที่ ๑๐  ตีความจากหนังสือ Transformative Student Voice : A Guide to Classroom Action (2025) เขียนโดย Dane Stickney, Ben Kirshner และ Carlos P. Hipolito-Delgado  บทที่ 1  Self-Awareness    รวมทั้งผมเพิ่มเติมแนวคิดของผมเองเข้าไปด้วย 

การสร้างความตระหนักรู้ในตนเอง (self-awareness) ทั้งในหมู่ครูและนักเรียน    มีเป้าหมายเพื่อเป็นฐานในการสร้างการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายในห้องเรียน     ครูควรสำรวจอัตลักษณ์ ความเชื่อ ค่านิยม และอคติของตนเองอย่างลึกซึ้ง     เพื่อไม่ให้สิ่งเหล่านี้กลายเป็นอุปสรรคต่อการรับฟังเสียงของนักเรียน     ขณะเดียวกัน นักเรียนก็ควรได้รับการส่งเสริมให้สะท้อนความคิด ความรู้สึก และประสบการณ์ของตน     เพื่อเสริมสร้างอำนาจและความกล้าหาญในการมีส่วนร่วมเชิงวิพากษ์     การพัฒนา self-awareness จึงเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบที่ยึดโยงกับความยุติธรรมทางสังคม

 

เปลี่ยนใจเรื่องบทบาทของโรงเรียน

เพื่อความสำเร็จของ Transformative Student Voice (TSV)   จำเป็นต้องปลดเปลื้อง (unlearn) วาทกรรมหลัก (dominant narrative) เกี่ยวกับโรงเรียนที่ฝังรากมายาวนาน เช่น ความเชื่อว่า “โรงเรียนคือสถานที่ที่ครูเป็นผู้มีอำนาจสูงสุด นักเรียนต้องเชื่อฟัง”    และ “ความสำเร็จวัดได้จากคะแนนสอบเท่านั้น”     โดยครูและนักเรียนตั้งคำถามต่อระบบและแนวปฏิบัติเหล่านี้ พร้อมเปิดพื้นที่ให้เสียงของนักเรียนมีอิทธิพลในการออกแบบการเรียนรู้     กระบวนการนี้ต้องการความกล้าหาญและการยอมรับว่า เราอาจเป็นส่วนหนึ่งของปัญหา     การ unlearn จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างโรงเรียนที่ยุติธรรมและเคารพเสียงของทุกคน

 

เชื้อชาติ อำนาจ และสิทธิพิเศษ

ความสัมพันธ์เชิงอำนาจในห้องเรียนและระบบการศึกษา ถูกหล่อหลอมด้วยประวัติศาสตร์ของการเหยียดเชื้อชาติ การเลือกปฏิบัติ และความไม่เท่าเทียมอย่างเป็นระบบ     ครูจำนวนมากเติบโตในบริบทที่ไม่ได้เผชิญกับอคติทางเชื้อชาติ ทำให้ไม่ตระหนักถึงบทบาทของตนในโครงสร้างอำนาจนี้

ครูต้องสร้างความตระหนักรู้ในเรื่องเชื้อชาติ อำนาจ และสิทธิพิเศษของตนเองผ่านการสะท้อนคิดอย่างซื่อสัตย์    และต้องรับฟังประสบการณ์ของนักเรียนที่ถูกกดทับโดยระบบ  โดยเฉพาะนักเรียนผิวสี     ครูควรตั้งคำถามกับระบบที่ทำให้นักเรียนบางกลุ่มถูกทำให้เงียบหายหรือตกเป็นเป้า     และใช้พลังของตนในการรื้อสร้างพื้นที่ปลอดภัยสำหรับการสนทนาและการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียม     การเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงจึงเริ่มต้นจากการยอมรับว่า “เรา” อาจเป็นส่วนหนึ่งของปัญหา และต้องรับผิดชอบร่วมกันในการสร้างความเป็นธรรมทางเชื้อชาติ ศาสนา เพศสภาพ และ ฯลฯ ในห้องเรียนและโรงเรียน

ครูตั้งคำถามต่อตนเอง 

• อัตลักษณ์อะไรบ้าง ที่เป็นพลังอำนาจที่ฉันได้มาโดยไม่ต้องทำอะไร (พิจารณาฐานะ ด้านเชื้อชาติ  เพศสภาพ กลุ่มชาติพันธุ์  ความสามารถ  และสัญชาติ)   
• อัตลักษณ์อะไรบ้าง ที่ฉันได้มาโดยต้องลงทุนลงแรง  (ปริญญาหรือประกาศนียบัตรด้านวุฒิการศึกษา รางวัล  เกียรติยศ  ฐานะหรือการยอมรับในสังคม   ประสบการณ์ชีวิต)
• คนอื่นมองว่าตัวฉันเป็นอย่างไร   (ในเชิงยกย่อง หรือเชิงตัดสิน   อัตลักษณ์ของฉันไปกดทับคนอื่นอย่างไรบ้าง) 
• ฉันกำลังต้องการล้มล้างอะไร   ต้องการบรรลุเป้าหมายอะไร   (ต้องการลบประวัติอะไรของครอบครัว หรือของตนเอง    ต้องการต่อต้านอะไร  ต้องการเปลี่ยนอคติหรือกระบวนทัศน์อะไรของตนเอง เพื่อประโยชน์ของนักเรียน)
• เป็นต้น      

 

เผชิญลัทธิผู้ใหญ่ผูกขาดอำนาจ

“Adultism” ซึ่งหมายถึงการที่ผู้ใหญ่ใช้อำนาจกดทับหรือมองว่าเยาวชนมีคุณค่าน้อยกว่า    จากสภาพ "ยังไม่โต" หรือ "ยังไม่มีประสบการณ์"     แนวคิดนี้ฝังลึกในวัฒนธรรมโรงเรียนและสังคม ทำให้เสียงของนักเรียนถูกทำให้เงียบหรือไม่ถูกนับว่าเป็นความรู้

การต่อต้าน Adultism ต้องเริ่มจากการเปลี่ยนความเชื่อของครูและผู้ใหญ่    สู่ความเชื่อว่า เยาวชนมีความสามารถในการคิด วิเคราะห์ และนำเสนอแนวทางเปลี่ยนแปลงที่มีคุณค่า     ครูควรตั้งใจฟังอย่างแท้จริง เชื่อมั่นในศักยภาพของนักเรียน และออกแบบพื้นที่การเรียนรู้ที่ให้ศิษย์มีอำนาจในการกำหนดทิศทางของตนเอง (agency)

ตัวอย่างเชิงปฏิบัติที่เสนอคือการเปลี่ยนรูปแบบความสัมพันธ์ระหว่างครูกับนักเรียน จากแนวตั้งเป็นแนวราบ     สร้างวัฒนธรรมของการเคารพ ความร่วมมือ และการเรียนรู้ร่วมกัน     การต่อต้าน adultism ไม่ได้หมายถึงการล้มล้างอำนาจของครู แต่เป็นการสร้างความสัมพันธ์ใหม่ที่มีพื้นฐานบนความเสมอภาค การยอมรับ และความหวังร่วมกัน ต่อการเปลี่ยนแปลงการศึกษาให้ดีขึ้น จากภายในห้องเรียนเอง

 

ครูตัวอย่าง

มีตัวอย่างจริงจากห้องเรียนของครูหลายคนที่ได้ประยุกต์ใช้แนวคิด Transformative Student Voice เพื่อเปลี่ยนแปลงวิธีการสอนและความสัมพันธ์กับนักเรียน    โดยเน้นการให้นักเรียนมีบทบาทกำหนดการเรียนรู้ของตนเอง และมีส่วนร่วมในการพัฒนาห้องเรียนอย่างเป็นรูปธรรม

ครูแต่ละคนสร้างสรรค์พื้นที่ให้นักเรียนได้ตั้งคำถาม สังเกต และสะท้อนความรู้สึกต่อสิ่งที่เกิดขึ้นในโรงเรียนและสังคม     บางห้องเรียนใช้การอภิปราย การเขียนสะท้อนความคิด หรือการออกแบบโครงการของตนเอง     ครูเหล่านี้ทำหน้าที่เป็น “facilitator” มากกว่าผู้บรรยาย ถ่ายทอดเนื้อหาเพียงด้านเดียว

ตัวอย่างเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่าเมื่อครูตั้งใจฟังเสียงของนักเรียนจริง ๆ และมองพวกเขาเป็น “ผู้พัฒนาร่วม” (co-constructors of knowledge)     นักเรียนจะกล้าคิด กล้าสร้าง และมีพลังในการเปลี่ยนแปลงมากขึ้น     ทั้งยังช่วยให้ห้องเรียนกลายเป็นพื้นที่ประชาธิปไตยที่แท้จริง ซึ่งส่งผลดีต่อการเรียนรู้เชิงลึกและการพัฒนาทักษะชีวิตของนักเรียนในระยะยาว

คำแนะนำวิธีสร้างความตระหนักรู้ในตนเอง

ครูและผู้ใหญ่ต้องพัฒนาการตระหนักรู้ในตนเอง (self-awareness)    เพื่อสร้างความสัมพันธ์ที่เท่าเทียมกับนักเรียน โดยเฉพาะในบริบทที่ครูมีอำนาจเหนือกว่านักเรียนอย่างเป็นระบบ เช่น เรื่องอายุ เชื้อชาติ เพศ หรือชนชั้นทางสังคม

คำแนะนำสำคัญ ได้แก่ การตรวจสอบอคติที่ตนเองอาจมีอยู่โดยไม่รู้ตัว (implicit bias)    การฟังเสียงของนักเรียนอย่างลึกซึ้งโดยไม่ตัดสินล่วงหน้า    การยอมรับข้อผิดพลาดของตนเอง    และการพยายามเรียนรู้จากประสบการณ์ของนักเรียน     นอกจากนี้ยังแนะนำให้ครูสะท้อนตนเอง ผ่านการเขียน การสนทนาในชุมชนของครูที่ปลอดภัย และการตั้งคำถามต่ออำนาจที่ตนเองมีอยู่ในห้องเรียน

ทั้งหมดนี้คือการวางรากฐานที่จำเป็นสำหรับการเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างครูกับนักเรียน จากแบบบนลงล่าง (top-down) ไปสู่ความร่วมมือที่ให้คุณค่าสติปัญญาและประสบการณ์ของเยาวชนอย่างแท้จริง     เพื่อให้ Transformative Student Voice เกิดขึ้นได้จริงในห้องเรียน

สิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยง

พฤติกรรมที่ครูควรหลีกเลี่ยงในช่วงเริ่มต้นของการสร้างวัฒนธรรมการมีส่วนร่วมของนักเรียน ได้แก่ การเร่งรีบเข้าสู่กิจกรรมโดยไม่พัฒนาการตระหนักรู้ในตนเองก่อน  การแสดงท่าทีเปิดรับเพียงผิวเผิน แต่ยังคงใช้อำนาจควบคุม  การมองเสียงของนักเรียนเป็นสิ่งตกแต่ง หรือเพียงใช้เป็นกลยุทธ์บริหาร  และการไม่รับฟังเสียงวิพากษ์หรือความเจ็บปวดจากนักเรียนอย่างจริงใจ

การละเลยประเด็นด้านอำนาจ อคติ และความสัมพันธ์เชิงโครงสร้าง อาจทำให้กระบวนการ student voice กลายเป็นการทำซ้ำวัฒนธรรมเดิมที่กดทับเสียงของเยาวชนโดยไม่ตั้งใจ     ครูต้องตั้งใจฟังอย่างลึกซึ้งและพร้อมเปลี่ยนแปลงตนเองเป็นอันดับแรก  จึงจะสามารถสร้างพื้นที่ที่ปลอดภัยและมีความหมายให้นักเรียนได้อย่างแท้จริง

 

สรุป

การเริ่มต้นสร้างวัฒนธรรมของ student voice จำเป็นต้องเริ่มจากการพัฒนาความตระหนักรู้ในตนเองของครู โดยเฉพาะเรื่องอำนาจ อคติ และบทบาทของตนในโครงสร้างการศึกษาแบบเดิม    ครูต้องกล้ายอมรับความไม่สมดุลของอำนาจระหว่างผู้ใหญ่กับเยาวชน และตั้งใจฟังเสียงนักเรียนอย่างลึกซึ้ง

การเรียนรู้เรื่อง race, power และ privilege เป็นแกนสำคัญที่ช่วยให้ครูไม่เพียงเข้าใจตนเอง แต่ยังเข้าใจบริบทที่นักเรียนต้องเผชิญ     การต่อต้าน adultism และการเปิดพื้นที่ให้เยาวชนมีบทบาทนำในห้องเรียน จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงในระบบการศึกษา     ครูควรมองตนเองเป็นผู้ร่วมเรียนรู้ ไม่ใช่ผู้ควบคุมความรู้ และต้องพัฒนา “growth mindset” ตลอดเวลา     ทั้งนี้ จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนคือ ความกล้าในการตั้งคำถามต่อวิธีคิดเดิม ๆ ของตนเอง

ก้าวต่อไปหลังจากที่ครูได้พัฒนาความตระหนักรู้ในตนเองแล้ว    ขั้นตอนถัดไปคือการสร้าง “ความร่วมมือที่แท้จริง” (authentic partnership) ระหว่างครูกับนักเรียน    โดยเน้นการสร้างความไว้วางใจ ความเคารพซึ่งกันและกัน และการยอมรับว่าเยาวชนเป็นหุ้นส่วนที่มีคุณค่าในการออกแบบการเรียนรู้และการเปลี่ยนแปลงในโรงเรียน     บทต่อไปจะนำผู้อ่านสู่แนวทางการร่วมมือกับนักเรียนอย่างเป็นระบบเพื่อสร้างพลังการเปลี่ยนแปลงร่วมกันในห้องเรียนและชุมชนการเรียนรู้

วิจารณ์ พานิช

๒๑ ก.ค. ๖๘    ปรับปรุง ๒๘ ก.ค. ๖๘