ภัยเงียบจากโลกออนไลน์: สมองเยาวชนไทยรับมือ 'ภาวะล้นดิจิทัล' อย่างไร?

ในช่วงเวลาปัจจุบัน เยาวชนทั่วโลก รวมถึงในประเทศไทย กำลังเผชิญกับภาวะติดหน้าจอและใช้งานสื่อดิจิทัลมากเกินไปอย่างต่อเนื่อง งานวิจัยทางประสาทวิทยาสมัยใหม่พบว่า การใช้โซเชียลมีเดีย เล่นเกมออนไลน์ และการจ้องหน้าจอเป็นเวลานานเกินไป ไม่เพียงบั่นทอนความจำและลดทอนทักษะการคิดวิเคราะห์เท่านั้น แต่ยังนำไปสู่ความอ่อนล้า, สมาธิสั้น, และความห่างเหินทางอารมณ์ เมื่อพิจารณาว่าคนไทยทุกช่วงวัยต่างใช้เวลากับหน้าจอเพิ่มขึ้น ข้อมูลเหล่านี้จึงเป็นสัญญาณอันตรายที่ไม่อาจมองข้าม พร้อมชี้แนวทางปฏิบัติที่จะช่วยปกป้องสมองในยุคดิจิทัล

คำว่า “สมองเน่า” หรือ “brain rot” ซึ่งมหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ดประกาศให้เป็น “คำแห่งปี ๒๕๖๗” กำลังเป็นที่พูดถึงอย่างกว้างขวาง เพื่ออธิบายถึงการเสื่อมถอยของสมรรถนะสมองที่ค่อยๆ บั่นทอนอย่างไม่รู้ตัว อันเกิดจากการบริโภคเนื้อหาดิจิทัลอย่างไม่บันยะบันยัง โดยเฉพาะเนื้อหาที่ผิวเผินหรือกระตุ้นความเครียด สำหรับประเทศไทย ซึ่งมีการใช้โทรศัพท์มือถือและอินเทอร์เน็ตสูงที่สุดในเอเชีย และผู้คนผูกพันอยู่กับแอปพลิเคชันหลากหลาย การเปลี่ยนแปลงนี้ย่อมส่งผลกระทบในวงกว้าง ทั้งต่อด้านการศึกษา สุขภาพจิต ไปจนถึงศักยภาพการพัฒนาของประเทศในระยะยาว

งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ฉบับล่าสุดจากรีวิว “Demystifying the New Dilemma of Brain Rot in the Digital Era” (๒๕๖๘) ได้ฉายภาพกลไกทางจิตวิทยาและชีวประสาทที่อธิบายถึงผลกระทบของภาวะล้นดิจิทัลต่อสมองของวัยรุ่นและเยาวชนอย่างชัดเจน งานวิจัยชิ้นนี้ได้รวบรวมผลการศึกษาหลายฉบับ และชี้ให้เห็นปรากฏการณ์หลัก ๓ ประการ ได้แก่ การใช้หน้าจอเกินพอดี, ภาวะติดโซเชียลเน็ตเวิร์ก, และการรับข้อมูลหลากหลายพร้อมกันอย่างต่อเนื่อง จนสมองต้องแบกรับภาระหนักอึ้ง

นี่ไม่ใช่แค่ความกังวลที่เลื่อนลอย ข้อมูลในปี ๒๕๖๗ ระบุว่า นักเรียน นิสิต และนักศึกษาในไทยใช้เวลาอยู่กับกิจกรรมบนหน้าจอที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเรียนเฉลี่ยถึง ๗ ชั่วโมงต่อวัน ซึ่งเชื่อมโยงกับอัตราการเกิดภาวะเครียดและซึมเศร้าที่สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (Inspira Health, ๒๕๖๘) ที่น่าเป็นห่วงยิ่งกว่านั้น ผลงานวิจัยในไทยยังพบว่า เยาวชนจำนวนไม่น้อยเกิดภาวะอ่อนล้าจากเทคโนโลยีดิจิทัล คุณภาพการนอนแย่ลง และผลสัมฤทธิ์ด้านวิชาการลดลงอย่างเห็นได้ชัด นับตั้งแต่มีการเรียนออนไลน์และระบบผสมผสานในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-๑๙

งานวิจัยสมองยืนยันว่า ‘สมองเน่า’ มักเกิดขึ้นจากพฤติกรรมที่เรียกว่า “ดูมสโครล” (การไถดูแต่ข่าวร้ายต่อเนื่อง) และ “ซอมบี้สโครล” (การเลื่อนดูเนื้อหาไปเรื่อยๆ โดยปราศจากการรับรู้) ซึ่งไม่ได้แค่ทำให้เสียเวลา แต่ยังส่งผลเสียร้ายแรงกว่าที่คิด เพราะพฤติกรรมเหล่านี้จะไปรบกวนการทำงานของสมองส่วนหน้าผาก (frontal cortex) ซึ่งควบคุมสมาธิ, ความจำ, การตัดสินใจ, และการจัดการอารมณ์ จากการสแกนสมองด้วย fMRI พบว่า การบริโภคเนื้อหาที่ไร้สาระอย่างต่อเนื่องส่งผลให้สมองส่วนนี้เสื่อมถอยลง (Mendez et al., ๒๕๖๗) โดยเฉพาะในกลุ่มวัยรุ่นที่สมองกำลังอยู่ในช่วงพัฒนาการ ขณะที่โซเชียลมีเดียเองก็ส่งผลให้เกิดพฤติกรรมเสพติด จากการได้รับรางวัลทันที เช่น ‘ไลก์’ หรือการแจ้งเตือน ซึ่งกระตุ้นให้เกิดพฤติกรรมเสพติดซ้ำๆ ราวกับการเล่นพนัน

ผลลัพธ์ที่ปรากฏคือ กลุ่มนักศึกษาและนักเรียนมัธยมต่างรายงานว่าตนเองมีช่วงสมาธิที่สั้นลง (ที่เรียกว่า “หมอกสมอง”) ความจำแย่ลง เรียนรู้สิ่งใหม่ได้ยากขึ้น และมีปัญหาในการแก้โจทย์ รวมถึงปัญหาทางอารมณ์ เช่น รู้สึกโดดเดี่ยว, ถอนตัวจากสังคม, และความมั่นใจในตนเองลดลง ดังที่ผู้ให้คำปรึกษาทางแนะแนวในสถานศึกษาและบุคลากรด้านสุขภาพจิตในสถาบันอุดมศึกษาต่างเคยให้ข้อมูลไว้ นอกจากนี้ การใช้หน้าจอนานยังเป็นปัจจัยเสี่ยงที่เร่งกระบวนการเสื่อมของสมองในระยะยาว และอาจนำไปสู่ภาวะสมองเสื่อมได้เร็วกว่าวัยอันควร

ทว่า งานวิจัยนี้ไม่ได้นำเสนอข้อมูลเหล่านี้เพื่อสร้างความตื่นตระหนก แต่ได้เสนอแนวทางแก้ไขที่เป็นรูปธรรม ๔ ประการ ได้แก่

• ตั้งเป้าและบริหารเวลาใช้หน้าจอ: เพียงแค่ตระหนักรู้และใช้แอปพลิเคชันช่วยวัดเวลาหรือตั้งเวลาแจ้งเตือน ก็สามารถช่วยให้เยาวชนลดเวลาการใช้งานออนไลน์ลงได้ถึงร้อยละ ๒๕ ซึ่งส่งผลให้สมาธิและอารมณ์ดีขึ้นภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ (Jiang et al., ๒๕๖๖)
• คัดเลือกสื่อที่ติดตาม: เลือกติดตามเพจหรือบัญชีที่สร้างสรรค์และให้พลังบวก รวมถึงเลิกติดตามแหล่งข้อมูลที่ก่อให้เกิดพลังงานลบหรือดึงความสนใจไปเรื่อยเปื่อย วิธีนี้จะช่วยให้รู้สึกว่าควบคุมชีวิตตนเองได้มากขึ้นและลดความเครียด (Taskin et al., ๒๕๖๗)
• หันหากิจกรรมออฟไลน์: การออกกำลังกาย เล่นดนตรี วาดภาพ หรือทำกิจกรรมจิตอาสาร่วมกับกลุ่มเพื่อน ช่วยฟื้นฟูสมองและเปิดโอกาสให้สมองได้พักจากการประมวลผลข้อมูลที่ถาโถม จนสามารถสร้างความรู้ความเข้าใจใหม่ๆ ซึ่งเป็นผลดีต่อความจำและสมาธิที่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับวัยเรียน (Chen et al., ๒๕๖๖)
• สร้างเครือข่ายสนับสนุน: ไม่ว่าจะในครอบครัว, สถานศึกษา หรือสถานที่ทำงาน ควรจัดให้มีพื้นที่สำหรับพูดคุยเกี่ยวกับพฤติกรรมการใช้งานดิจิทัล รวมถึงกิจกรรมกลุ่มและบริการดูแลสุขภาพจิตร่วมกัน เพื่อป้องกันความรู้สึกโดดเดี่ยวและช่วยบรรเทาวงจรเชิงลบ

ในสังคมไทยเองก็มีรากฐานทางวัฒนธรรมที่สามารถช่วยสร้างสมดุลในการใช้ชีวิตดิจิทัลได้ดีเยี่ยม อาทิ แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง, การฝึกสติ, และการให้ความสำคัญกับสัมพันธภาพอันอบอุ่น ซึ่งล้วนเน้นย้ำถึงการรู้คุณค่าของความพอประมาณ โรงเรียนหลายแห่งและสำนักงานสาธารณสุขบางจังหวัดเริ่มนำโปรแกรมการฝึกเจริญสติมาปรับใช้ เพื่อช่วยให้เด็กและเยาวชนเกิดความตระหนักรู้และทบทวนพฤติกรรมการใช้งานหน้าจอของตนเอง โดยมีคณะครูและบุคลากรทางการศึกษาจากจังหวัดขอนแก่นและเชียงใหม่เป็นกลุ่มนำร่อง

กระนั้น ก็ยังมีอุปสรรคสำคัญ ผู้ปกครองไทยจำนวนไม่น้อยประสบปัญหาช่องว่างทางเทคโนโลยีกับบุตรหลาน หลายคนไม่สามารถติดตามหรือทำความเข้าใจพฤติกรรมการใช้งานดิจิทัลของเด็กได้อย่างแท้จริง อีกทั้งการเปลี่ยนแปลงรูปแบบแพลตฟอร์มเนื้อหาที่สั้นลงอย่าง TikTok และอัลกอริทึมที่ถูกออกแบบมาเพื่อดึงดูดความสนใจ ยิ่งทำให้การแยกตัวออกจากโลกออนไลน์เป็นเรื่องยากยิ่งขึ้น (Simpson & Semaan, ๒๕๖๔) ขณะที่ครูผู้สอนเองก็บ่นว่ามีสิ่งรบกวนในห้องเรียนมากขึ้น จนไม่สามารถต้านทานแรงดึงดูดจากหน้าจออุปกรณ์ของนักเรียนได้

ผู้เชี่ยวชาญต่างเน้นย้ำว่าจำเป็นต้องมีมาตรการเชิงนโยบายที่บูรณาการร่วมกัน แม้กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม, กระทรวงสาธารณสุข, และกระทรวงศึกษาธิการ ต่างตระหนักถึงความเสี่ยงนี้ แต่การประสานความร่วมมือยังไม่เป็นไปอย่างเต็มศักยภาพ นโยบาย “Digital Well-being” ของสิงคโปร์ (เริ่มในปี ๒๕๖๖) หรือโครงการรณรงค์สร้างสุขภาพการใช้หน้าจอของญี่ปุ่น เป็นต้นแบบที่อาจนำมาปรับใช้ในบริบทของประเทศไทยได้ โดยเน้นความร่วมมือที่ผสมผสานทั้งมาตรการควบคุม, การสร้างแรงจูงใจทางพฤติกรรม, และการส่งเสริมบทบาทของผู้ปกครอง (Morningstar, ๒๕๖๘)

งานวิจัยในประเทศไทยเองก็สะท้อนภาพรวมที่ไม่ต่างจากสากล นักเรียนอาชีวศึกษาในพื้นที่กรุงเทพมหานครกว่าครึ่งหนึ่งยอมรับว่าตนเองมีอาการ “สมองเบลอ” เป็นประจำทุกวัน และร้อยละ ๗๐ เชื่อว่าการใช้โซเชียลมีเดียส่งผลกระทบต่อการนอนหลับ ความจำ และอารมณ์ ขณะที่ผู้ปกครองจำนวนมากรู้สึกเป็นห่วง แต่กลับไม่สามารถจัดการกับพฤติกรรมการ “ไถหน้าจอแบบไม่รู้จบ” ของบุตรหลานได้ และหลายครอบครัวยังเกิดความขัดแย้งจากการใช้โทรศัพท์มากเกินไป สิ่งเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า การรับผิดชอบเฉพาะในระดับปัจเจกบุคคลอาจไม่เพียงพอ แต่จำเป็นต้องอาศัยแนวทางการป้องกันที่อาศัยการพึ่งพากันในระดับชุมชน

สำหรับอนาคต นักวิทยาศาสตร์ด้านสมองและนักจิตวิทยาต่างยืนยันตรงกันว่า “ความพอประมาณและความตั้งใจ” คือเกราะป้องกันที่แข็งแกร่งที่สุด หากละเลย ปัญหาสมองเน่าอาจส่งผลลบไม่เฉพาะต่อสุขภาพจิตหรือผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนรู้ แต่ยังอาจส่งผลกระทบถึงเป้าหมาย “สังคมอัจฉริยะ” ของประเทศไทยในภาพรวม ผู้กำหนดนโยบาย, ผู้บริหารสถานศึกษา, บุคลากรสาธารณสุข, และผู้ปกครองจึงควรร่วมมือกันส่งเสริมทักษะการคิดวิเคราะห์สื่อดิจิทัล, เสริมสร้างความเข้มแข็งทางอารมณ์, และพัฒนากิจกรรมที่ไม่ต้องพึ่งพาหน้าจอสำหรับเด็กไทยอย่างต่อเนื่อง

ข้อแนะนำปฏิบัติ

• เริ่มต้นด้วยการสังเกตตนเอง: ลองบันทึกเวลาการใช้งานหน้าจอในแต่ละวัน ตลอดระยะเวลา ๑ สัปดาห์ เพื่อสำรวจว่าแพลตฟอร์มหรือแอปพลิเคชันใดที่ดึงเวลาและพลังงานไปจากคุณมากที่สุด
• กำหนด “พื้นที่ปลอดเทคโนโลยี” ในบ้าน: อาทิ ช่วงเวลาทานอาหาร หรือช่วงเวลาที่ทำกิจกรรมร่วมกับครอบครัว เพื่อสร้างสรรค์เวลาคุณภาพร่วมกัน
• ฝึกสติหรือสมาธิ: เพื่อช่วยเพิ่มสมาธิและเสริมการควบคุมตนเอง ซึ่งเป็นหลักปฏิบัติที่สำคัญในวัฒนธรรมไทย
• ครูและบุคลากรการศึกษาควรนำหัวข้อ “สุขภาวะดิจิทัล” และกิจกรรมกลุ่มแบบไร้หน้าจอมาบูรณาการในการเรียนการสอนให้มากขึ้น
• นักวิชาการและภาคสังคมอาจผลักดันให้เกิดแนวทางปฏิบัติด้านเวลาหน้าจอที่อ้างอิงงานวิจัยจากต่างประเทศ (เช่น สิงคโปร์ ญี่ปุ่น) และนำมาปรับให้เหมาะสมกับบริบทสังคมไทย

โดยเฉพาะสำหรับเด็กและวัยรุ่น บทบาทของพ่อแม่ผู้ปกครองและครูอาจารย์มีความสำคัญอย่างยิ่ง นอกเหนือจากการวางกฎกติกาที่ชัดเจนแล้ว ยังควรเป็นแบบอย่างที่ดีในการใช้งานอุปกรณ์ดิจิทัล ชวนพูดคุยและตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับข้อมูลที่พบเจอ และส่งเสริมให้เกิดการเฉลิมฉลองกับความสุขที่หาได้จากโลกแห่งความเป็นจริง

เทคโนโลยีดิจิทัลไม่ใช่ผู้ร้าย ทว่าหากใช้งานอย่างเกินพอดีและปราศจากวิจารณญาณ ก็อาจกลายเป็นสาเหตุหลักของการเสื่อมถอยของสมรรถภาพสมองเสียเอง วิทยาศาสตร์ยืนยันหนักแน่นว่า การกำกับดูแลตนเองอย่างสมดุลและใส่ใจ จะยังประโยชน์ทั้งต่อสมอง สถาบันครอบครัว การเรียนรู้ และรากฐานของชุมชนไทยอย่างยั่งยืน

อ่านเนื้อหาฉบับเต็มเกี่ยวกับวิทยาศาสตร์สมองและข้อเสนอเพื่อสุขภาพสมองที่ PMC11939997 และติดตามแนวทางใหม่ๆ จากกระทรวงสาธารณสุข ร่วมกับกระทรวงศึกษาธิการในเร็วๆ นี้