งานวิจัยใหม่ๆ เริ่มหันมาให้ความสนใจกับ ‘สังกะสี’ แร่ธาตุที่หลายคนอาจมองข้าม โดยพบว่ามีบทบาทสำคัญในการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุให้แข็งแรง ผลการศึกษาล่าสุดชี้ว่าการได้รับสังกะสีในปริมาณที่พอเหมาะอาจช่วยชะลอความเสื่อมของร่างกายตามวัย โดยเฉพาะเมื่อกินคู่ไปกับการออกกำลังกายเป็นประจำ อย่างไรก็ตาม งานวิจัยยังเตือนด้วยว่าหากบริโภคสังกะสีมากเกินไป อาจกลับเร่งให้ร่างกายเสื่อมเร็วขึ้นไปอีก ซึ่งตอกย้ำว่าการกินอย่างสมดุลเป็นเรื่องสำคัญ (EatingWell) เรื่องนี้ถือเป็นประเด็นที่น่าจับตามองสำหรับสังคมผู้สูงวัยในไทย รวมถึงแนวทางการดูแลสุขภาพของประเทศด้วย

ความสำคัญของการมีสุขภาพดีในวัยสูงอายุเป็นเรื่องสำคัญและเร่งด่วนสำหรับประเทศไทย ปัจจุบันไทยมีผู้สูงอายุเกือบร้อยละ 20 ของประชากรทั้งหมด และกำลังจะกลายเป็นสังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์ในอีกไม่ช้า การหาวิธีดูแลสุขภาพกายและสมองที่ทำได้ง่ายๆ จึงเป็นเรื่องจำเป็นอย่างยิ่ง (องค์การอนามัยโลก) คนไทยจำนวนไม่น้อยต้องเผชิญกับปัญหาโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) และภาวะสมองเสื่อมที่เพิ่มขึ้นตามอายุ ทำให้เรื่องโภชนาการและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตเพื่อสุขภาพที่ดีกลายเป็นประเด็นที่ต้องใส่ใจ ที่ผ่านมา หน่วยงานสุขภาพมักจะเน้นพูดถึงวิตามินต่างๆ โดยเฉพาะวิตามินดีและบี 12 แต่ไม่ค่อยมีใครพูดถึงสังกะสีมากนัก จนกระทั่งไม่นานมานี้

งานวิจัยชิ้นสำคัญที่สื่อต่างประเทศหลายสำนัก เช่น EatingWell และ MSN นำมาเผยแพร่ ได้ศึกษาว่าการกินสังกะสีส่งผลต่อตัวบ่งชี้ความแก่ของร่างกายอย่างไร นักวิจัยพบว่าคนที่กินสังกะสีในปริมาณพอเหมาะ เซลล์ในร่างกายจะเสื่อมช้าลง ยิ่งไปกว่านั้น คนที่กินอาหารเสริมสังกะสีควบคู่ไปกับการออกกำลังกายเป็นประจำ จะยิ่งเห็นผลในการชะลอความเสื่อมของร่างกายได้ชัดเจนยิ่งขึ้น (รายงานจาก MSN) เรื่องนี้สอดคล้องกับงานวิจัยด้านโภชนาการหลายชิ้นที่ชี้ว่าสารอาหารรอง (micronutrients) มีส่วนช่วยปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกันในผู้สูงอายุ ทำให้ภูมิคุ้มกันแข็งแรงขึ้นและลดการอักเสบในร่างกาย (PubMed: สารอาหารรองในฐานะตัวปรับภูมิคุ้มกันในประชากรสูงวัย)

จริงๆ แล้ว สังกะสีเป็นแร่ธาตุรองที่จำเป็นต่อร่างกายและเป็นที่รู้จักกันมานาน มีบทบาทในการทำงานของเอนไซม์กว่า 300 ชนิดในร่างกาย ทั้งการซ่อมแซมดีเอ็นเอ การทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และการควบคุมความเครียดจากปฏิกิริยาออกซิเดชัน (ดูเพิ่มเติม Wikipedia: สังกะสีและความชรา) ถ้าเด็กขาดสังกะสี จะทำให้โตช้าและภูมิคุ้มกันไม่ดี ส่วนในผู้ใหญ่ ถ้าได้รับสังกะสีน้อยเกินไป อาจทำให้สมองทำงานได้ไม่เต็มที่ ติดเชื้อง่าย และแผลหายช้า แต่ผลสำรวจด้านโภชนาการกลับพบว่าคนไทยจำนวนไม่น้อย โดยเฉพาะผู้สูงอายุและผู้มีรายได้น้อยในต่างจังหวัด อาจเสี่ยงต่อการขาดสังกะสี เพราะส่วนใหญ่กินข้าวขาวเป็นหลักและไม่ค่อยได้กินโปรตีนจากเนื้อสัตว์มากนัก (ข้อมูลโภชนาการภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ)

วงการวิทยาศาสตร์เริ่มเห็นพ้องต้องกันมากขึ้นว่าสังกะสีมีบทบาทในการชะลอความเสื่อมของเซลล์ หลักๆ คือช่วยต่อต้านอนุมูลอิสระและรักษาดีเอ็นเอให้สมบูรณ์ อย่างไรก็ตาม ประโยชน์ของสังกะสีก็มีขอบเขต งานวิจัยล่าสุดยังเตือนด้วยว่าการได้รับสังกะสีมากเกินไป ไม่ว่าจะจากอาหารเสริมหรืออาหารที่เติมสังกะสีเข้าไป ก็อาจส่งผลเสียได้ ตั้งแต่ทำให้ร่างกายขาดทองแดง มีปัญหาเรื่องการย่อยอาหาร ไปจนถึงเร่งให้เซลล์เสื่อมเร็วขึ้นอย่างไม่น่าเชื่อ (EatingWell)

ผู้เชี่ยวชาญที่ให้สัมภาษณ์กับสื่อหลายสำนักเมื่อเร็วๆ นี้ ต่างเน้นย้ำว่าเรื่องนี้เป็นเหมือนดาบสองคม นักวิทยาศาสตร์อาวุโสด้านโภชนาการจากสถาบันชั้นนำด้านผู้สูงอายุวิทยาแห่งหนึ่ง ซึ่ง EatingWell ได้สรุปคำพูดไว้ ระบุว่า “ผลวิจัยของเราชี้ว่า ‘มากไปก็ใช่ว่าจะดีเสมอไป’ สำหรับสังกะสี มันเหมือนดาบสองคม คือน้อยไปก็ไม่ดี มากไปก็เป็นอันตราย การกินในปริมาณที่พอเหมาะตามคำแนะนำต่างหากที่จะให้ประโยชน์สูงสุดต่อสุขภาพที่ดีของผู้สูงอายุ” แนวทางเวชปฏิบัติโภชนาการก็ไปในทิศทางเดียวกัน โดยแนะนำให้ผู้ใหญ่ได้รับสังกะสีในปริมาณที่เหมาะสม คือประมาณ 8 มิลลิกรัมต่อวันสำหรับผู้หญิง และ 11 มิลลิกรัมต่อวันสำหรับผู้ชาย (สถาบันสุขภาพแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา)

สำหรับประเทศไทย ข้อมูลเจาะลึกเหล่านี้จุดประกายให้เกิดการพูดคุยถึงแนวทางด้านโภชนาการที่เหมาะกับพฤติกรรมการกินของคนไทย แหล่งอาหารที่มีสังกะสีสูงและหาได้ง่ายในบ้านเราก็มีหลายอย่าง เช่น เนื้อหมู เนื้อวัว อาหารทะเล (โดยเฉพาะหอยนางรม) พืชตระกูลถั่ว รวมถึงถั่วและเมล็ดธัญพืชบางชนิด แต่การที่ผู้สูงอายุและคนในชนบทส่วนใหญ่กินข้าวเยอะแต่กินโปรตีนจากเนื้อสัตว์น้อย อาจทำให้ได้รับสังกะสีไม่เพียงพอ แนวทางล่าสุดของกรมอนามัยเริ่มให้ความสำคัญกับการกินอาหารให้หลากหลายมากขึ้น แต่ยังต้องรณรงค์ให้คนทั่วไปรับรู้และนำไปปรับใช้กันอย่างจริงจัง (กระทรวงสาธารณสุขไทย)

ในมุมมองทางวัฒนธรรม การที่สังกะสีกลายเป็น “สารอาหารเพื่อวัยเก๋าที่แข็งแรง” อาจเข้ากันได้ดีกับค่านิยมของไทยที่ให้ความสำคัญกับความกระฉับกระเฉง การพึ่งพาตนเองได้ และการดูแลผู้สูงอายุ ครอบครัวขยายที่ยังพบเห็นได้ทั่วไปในต่างจังหวัดและแถบชานเมือง อาจเป็นกลุ่มที่ช่วยกันปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินได้ง่าย โดยช่วยกันบอกต่อข้อมูลเรื่องอาหารที่มีสังกะสีสูง และชวนกันใช้ชีวิตให้กระฉับกระเฉง ซึ่งก็สอดคล้องกับแนวคิดสุขภาพแบบพุทธที่เน้นความสมดุลและความพอดี

มองไปข้างหน้า ผลกระทบในเชิงนโยบายก็ค่อนข้างชัดเจน การให้ความรู้ด้านโภชนาการและการรณรงค์เรื่องสุขภาพที่ออกแบบมาเพื่อผู้สูงอายุ ควรต้องพูดถึงทั้งประโยชน์และโทษที่อาจเกิดจากการได้รับสังกะสี ผู้เชี่ยวชาญทางการแพทย์แนะนำว่าควรมีการประเมินภาวะโภชนาการเป็นประจำเมื่อผู้สูงอายุมาตรวจสุขภาพ เพื่อจะได้ตรวจพบและแก้ไขภาวะขาดสารอาหารได้ทันท่วงทีก่อนที่จะมีอาการอ่อนแอ สำหรับคนทั่วไป สิ่งที่ทำได้คือการเพิ่มอาหารที่มีสังกะสีสูงหลากหลายชนิดเข้าไปในมื้ออาหารประจำวัน เช่น เพิ่มหอยสด เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน ไข่ หรือถั่วต่างๆ ลงในแกง ยำ และอาหารผัดแบบไทยๆ และควรระวังการกินอาหารเสริมในปริมาณมากโดยไม่ปรึกษาแพทย์

นักวิจัยทางการแพทย์ยังคงเดินหน้าศึกษาอย่างต่อเนื่องเพื่อทำความเข้าใจกลไกที่ชัดเจนว่าสังกะสีส่งผลต่อความแก่ชราอย่างไร รวมถึงปฏิกิริยาต่อระบบการสื่อสารระหว่างเซลล์และการตอบสนองต่อการอักเสบ (NHMRC: สังกะสีกับสมองเพื่อการสูงวัยอย่างมีสุขภาพ) นอกจากนี้ ยังมีการศึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับปัจจัยทางพันธุกรรมและบทบาทของสังกะสีที่อาจช่วยป้องกันภาวะสมองเสื่อมและความเปราะบางในผู้สูงอายุชาวเอเชีย (Nutrition Reviews: สังกะสีและความชรา) เมื่อมีข้อมูลใหม่ๆ ออกมา ประเทศไทยก็สามารถนำทั้งวิทยาการสมัยใหม่และภูมิปัญญาดั้งเดิมด้านอาหารมาปรับใช้ เพื่อส่งเสริมให้คนทุกวัยสูงวัยอย่างมีสุขภาพดีและมีพลัง

โดยสรุป สำหรับผู้อ่านชาวไทยที่อยากนำผลวิจัยล่าสุดนี้ไปปรับใช้ ลองพิจารณาแนวทางเหล่านี้ กินอาหารให้หลากหลายเพื่อให้ได้สังกะสีจากธรรมชาติ ออกกำลังกายสม่ำเสมอตามความเหมาะสม ปรึกษาแพทย์หากจะใช้อาหารเสริม และชวนคนในครอบครัวทุกวัยมากินอาหารที่มีประโยชน์และสมดุลด้วยกัน ส่วนผู้กำหนดนโยบาย ผู้นำชุมชน และบุคลากรสาธารณสุข ก็ควรให้ความสำคัญกับการให้ความรู้เรื่องสังกะสีและการดูแลกลุ่มเสี่ยง เพื่อให้คนไทยทุกกลุ่มได้รับประโยชน์จากแร่ธาตุที่ไม่ควรมองข้ามนี้อย่างทั่วถึง

แหล่งข้อมูล: