หนังสือ Projections : A Story of Human Emotions (2021) เขียนโดยศาสตราจารย์ Karl Deisseroth ผู้คิดค้นเทคนิค optogenetics และก่อตั้ง Deisseroth Lab ที่มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด และได้รับ Kyoto Prize 2016 เป็นหนังสือที่ผมอ่านแบบข้ามๆ เพื่อจับความไม่ได้ เพราะเขียนแบบเล่าเรื่อง ใช้เรื่องของผู้ป่วยเป็นตัวดำเนินเรื่อง หรืออาจกล่าวว่า เขียนแบบโยงอาการป่วย ไปสู่การวิจัยค้นพบกลไกทางสมอง หรือกลไกด้านประสาทวิทยาศาสตร์
เป็นหนังสือที่แง้มประตูความลี้ลับของอาการทางจิตเวช สู่คำอธิบายทางประสาทวิทยาศาสตร์ ผ่านศาสตร์ใหม่ที่เรียกว่า optogenetics ที่ประยุกต์ใช้เทคนิคการเคลื่อนย้ายยีนจากแบกทีเรียโบราณ เพื่อใช้ตรวจสอบการทำหน้าที่ของเซลล์สมองของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเป็นรายเซลล์ ผ่านการกระตุ้นด้วยแสง นำไปสู่ความเข้าใจกลไกการทำงานของสมองหลากหลายเรื่อง ที่ลี้ลับมานาน
หนังสือเล่มนี้ เล่าเรื่องของผู้ป่วยโรคแปลกๆ ที่เป็นโรคทางจิตเวช เป็นรายๆ ตามมาด้วยเรื่องเล่าผลการวิจัยเพื่อหาคำอธิบายกลไกการเกิดโรคนั้นๆ ที่เวลานี้ยังคือว่ายังอยู่ใน “ช่วงฟ้าสาง” เท่านั้น ยังไม่สว่างดี คือยังจะมีการค้นพบใหม่ๆ อีกมาก
อ่านจากเรื่องเล่าของท่านแล้ว ผมคิดว่า Karl Deisseroth ฉลาดมาก ในการเชื่อมโยงศาสตร์ด้านจิตเวช เข้ากับศาสตร์ด้าน bio-engineering ใช้อาการของผู้ป่วยจิตเวชเป็นโจทย์ ใช้ สารพัดศาสตร์ เพื่อหาทางตอบโจทย์ จึงเป็นกลุ่มที่ทำงานที่ขอบฟ้าวิชาการด้าน neuroscience กับ จิตเวชศาสตร์
เรื่องราวของคนไข้เริ่มจาก ชายหนุ่มสถาปนิกอายุ ๒๖ ที่สูญเสียภรรยาและลูกน้อยในครรภ์ จากอุบัติเหตุรถยนต์ที่ตนขับ พี่น้องพามาโรงพยาบาลเพราะเขามีอาการเสมือนร่างที่ไร้วิญญาณ หนังสือบอกว่าเสมือนตัวตนและอารมณ์ละลายหายไปในโลกกว้าง โดยเจ้าตัวบ่นว่า ไม่รู้ทำไมร้องไห้ไม่เป็นเสียแล้ว ผู้เขียนใช้เรื่องราวของผู้ป่วยโยงสู่เรื่องที่มาของ optogenetics โยงสู่สมองส่วนที่ควบคุมความวิตกกังวล (anxiety-control region) คือสมองส่วนที่อยู่ติดกับ amygdala เรียกว่า BNST ที่เชื่อมโยงกับสมองส่วน VTA – ventral tegmental area ที่ทำหน้าที่ด้าน reward & motivation ผู้ป่วยรายนี้ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น major depression
ผู้ป่วยรายที่ ๒ เป็นชายสูงอายุ ที่เหตุการณ์ 9-11 เป็นข่าวครึกโครม ผู้ก่อการร้ายขับเครื่องบินไปชนอาคาร World Trade Center กระตุ้นให้ผู้ป่วยกลายเป็นคนอยู่ไม่สุข ไม่หลับไม่นอน คือนอนหลับเพียงวันละประมาณ ๒ ชั่วโมง และบุคลิกก็เปลี่ยนจากผู้สูงอายุเป็นคนหนุ่มที่กระฉับกระเฉง อ่านหนังสือไม่หยุดหย่อน ซื้อรถใหม่ และที่สำคัญ คุยกับเทพเจ้าได้ ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรค hypomania
ผู้เขียนเล่าสู่พันธุกรรมที่ทำให้บางคนเสี่ยงต่อการเกิด mania (บ้าคลั่ง) คือยีน ANK3 (ankyrin 3) ที่พันธุกรรมผิดปกติที่ยีนนี้ นำสู่การผลิต ankyrin 3 ไม่พอใช้ นำสู่อาการ mania
ผู้ป่วยรายที่ ๓ เป็นเรื่องของนักวิทยาศาสตร์ชาวอุยกูร์ในแคว้นซินเกียงของจีน ได้รับทุนไปเรียนต่อระดับปริญญาโทที่ปารีส เกิดอาการทางจิต หมอฝรั่งเศสแนะนำให้ไปรักษากับผู้เขียน เป็นเรื่องของคนสมองดีระดับอัจฉริยะ ที่ผู้เขียนบอกว่าอาการตอนอยู่ที่ปารีสน่าจะมีอาการจากความวิตกกังวล (anxiety) และ adjustment disorder จากความเครียดที่ได้รับจากเรื่องราวของครอบครัวทางบ้านที่ซินเกียงที่สามีถูกจับ เพราะต่อต้านรัฐบาลจีน
ผู้เขียนโยงสู่สภาพสมองที่โดนข้อมูลทางสังคมปริมาณมากล้นโจมตี ซึ่งโยงสู่โรค autism และผู้ป่วยรายที่ ๔ ที่เป็น autism ที่ผลการวิจัยด้วย optogenetics บอกว่า เกิดจากทนข้อมูลมากล้นจากการสบตาไม่ไหว จึงหลีกเลี่ยงการสบตา ตอนนี้ของหนังสือเล่าเรื่องการทดลองทางวิทยาศาสตร์ที่น่าพิศวงมาก โดยเฉพาะเรื่องเซลล์สมองชนิด excitatory และ inhibitory cells ที่ความไม่สมดุล เป็นเหตุให้เกิด autism
หนังสือเล่มนี้เขียนแบบเรื่องสั้น เล่าเรื่องของผู้ป่วยที่ชวนให้ต้องติดตาม เรื่องที่ตื่นเต้นที่สุดคือผู้ป่วยอายุ ๑๘ ที่มีการเปลี่ยนบุคลิกจากนักเรียนเรียนดีเด่น กลายเป็นนักเรียนที่นั่งเรียนในห้องไม่ได้ เรื่องราวสุดลี้ลับตื่นเต้นกว่าจะจับได้ว่าเป็นโรค Bulemia nervosa คือกินแล้วหาทางให้อ้วก เพราะมีความผิดปกติที่ deep pleasure circuit โยงสู่ความเข้าใจสมองส่วน hypothalamus ที่ควบคุมพฤติกรรมเพื่อความอยู่รอด ได้แก่ การนอนหลับ กิจกรรมทางเพศ ความก้าวร้าว อุณหภูมิกาย ความหิว ความกระหาย เป็นต้น
โยงสู่การทดลองที่เผยความเข้าใจเรื่อง brainwide listening ซึ่งหมายถึง เมื่อมีการกระตุ้นสมองส่วนหนึ่ง หรือเซลล์สมองเซลล์หนึ่ง การรับรู้จะมีการกระจายไปทั่วสมอง ไม่ใช่รับรู้ ณ จุดเดียว นี่คือความหัศจรรย์ของสมองมนุษย์ ที่เมื่อมีความซับซ้อนสูงยิ่ง ย่อมมีจุดที่บกพร่องได้มากมาย พวกเราที่เป็นคนปกติถือได้ว่าเป็นคนมีบุญ
ข้อเรียนรู้อย่างหนึ่งคือ prefrontal cortex และ retrosplenial cortex ทำหน้าที่กำหนดตัวตนยามไม่มีสิ่งเร้า
ที่เกี่ยวข้องกับชีวิตผมมากที่สุดในขณะนี้คือบทสุดท้าย ว่าด้วยผู้ป่วยโรคสมองเสื่อม ที่นำผู้ป่วยสู่อาการ major depressive disorder พร้อมอาการ anhedonia – ไร้ความงามและความพึงพอใจในชีวิต ที่เกิดจากเซลล์สมองบางส่วนตาย และการเชื่อมต่อใยประสาทบางส่วนก็ชำรุด สิ่งที่ชำรุดเรียกว่า synaptic strength ซึ่งเกี่ยวข้องกับความจำ และการให้คุณค่า (value)
มองอีกมุมหนึ่ง นี่คือหนังสือว่าด้วยความรู้เรื่อง “วิทยาศาสตร์ว่าด้วยอารมณ์ของมนุษย์” ที่ท่านบอกว่า มีวิวัฒนาการมาช้านาน ก่อนมีมนุษย์
Karl Deisseroth เล่าเรื่องเกี่ยวกับหนังสือเล่มนี้ที่ Harvard Science Book Talks เมื่อันที่ ๒๓ มิถุนายน ๒๕๖๔ ผู้ดำเนินรายการบอกว่า ท่านเป็นศาสตราจารย์ของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดด้วย ผู้เขียนบอกว่าเป็นหนังสือที่แปลก ซึ่งก็ตรงกับความรู้สึกของผม และเมื่อได้เห็นตัวท่าน ก็แปลกใจว่ายังหนุ่มมาก และ ... ผมดกมาก โปรดสังเกตนะครับ ว่าสมัยนี้เราไม่ใช่แค่มีหนังสือดีๆ ให้อ่านมากมาย เรายังได้รับรู้เบื้องหลังของการเขียนหนังสือผ่ายรายการใน YouTube ด้วย นักอ่านหนังสืออย่างผมมีความสุขมาก ที่มีพัฒนาการเช่นนี้
ต่อมาวันที่ ๒๘ มิถุนายน ท่านพูดที่ Huberman Lab Podcast เรื่อง Understanding & Healing the Mind
ขอขอบคุณ อ. หมอ ปรีดา มาลาสิทธิ์ ที่กรุณาส่งหนังสือมาให้
วิจารณ์ พานิช
๒๕ ก.ค. ๖๔
