วันที่ ๑๑ มิถุนายน ๒๕๖๔ มีการประชุมคณะอนุกรรมการเตรียมความพร้อมและสนับสนุนการรับการประเมินผลสัมฤทธิ์การดำเนินงานรอบสามปีของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ครั้งที่ ๒/๒๕๖๔ เป็นจุดกระตุ้นให้ผมเขียนบันทึกนี้ เป็นการบันทึกข้อสะท้อนคิดเรื่องคุณค่าของความเสมอภาคทางการศึกษา
มองคุณค่านี้ได้จากหลายมุม หลายเป้าหมาย โดยที่เสมอภาคในที่นี้หมายความว่าส่วนที่ด้อยได้รับการยกระดับขึ้น ไม่ใช่ลดส่วนที่ดีลงไป
- คุณค่าต่อบ้านเมือง อันเป็นส่วนรวม เมื่อเด็กด้อยโอกาสได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพสูง เขาก็จะพัฒนาขึ้นเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ หลายคนอาจมีความสามารถสูงและเป็นคนดีเป็นพิเศษ ก็จะได้มีโอกาสทำประโยชน์แก่สังคม หากสภาพไม่เสมอภาคยังเป็นอย่างเดิม เด็กเหล่านี้ก็ไม่ได้รับโอกาสในส่วนที่จะได้จากการศึกษาคุณภาพสูง ในยุคนี้เด็กเกิดน้อย จึงต้องเอาใจใส่เด็กที่เกิดมาให้ได้มีโอกาสพัฒนาขึ้นเป็นพลเมืองคุณภาพสูงในอนาคต
- โอกาสตามข้อแรก มีผลลดความเหลื่อมล้ำทางสังคมไปในตัว เด็กจากครอบครัวด้อยโอกาส ที่สติปัญญาดี มีโอกาสได้เรียนสูง ก็จะได้โอกาสยกฐานะของครอบครัวขึ้นจากความยากจน คนที่ได้ยกฐานะหรือสถานภาพของตนผ่านการศึกษาที่สังคมจัดให้ จะรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณสังคมหรือบ้านเมือง และจะตอบแทนสังคมเมื่อมีโอกาส
- ความเสมอภาคทางการศึกษา หมายความว่า ไม่ว่าเด็กจะอยู่ในครอบครัวฐานะแบบใด อยู่ในพื้นที่เมือง หรือในชนบทห่างไกลทุรกันดาร ก็มีโอกาสเข้าเรียน ในโรงเรียนที่มีคุณภาพเท่าเทียมกัน สภาพเช่นนี้ เท่ากับต้องมีการกระจายทรัพยากรทางการศึกษา ไปในพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ เท่ากับเป็นการกระจายความเจริญสู่พื้นที่ห่างไกลไปในตัว สภาพเช่นนี้ ไม่ใช่อุดมคติที่บรรลุจริงไม่ได้ ตัวอย่างประเทศที่ทำได้อย่างดีเช่น ฟินแลนด์ ออสเตรเลีย แคนาดา
- ความเสมอภาคทางการศึกษาไม่ได้หมายความว่าเด็กทุกคนจะบรรลุผลการเรียนรู้ในระดับเดียวกัน แต่หมายความว่า เด็กทุกคนได้มีโอกาสบรรลุผลลัพธ์การเรียนรู้เต็มตามศักยภาพของตน และตามความถนัดหรือความชอบของตน ความเสมอภาคทางการศึกษาจึงช่วยให้คนทุกคนได้มีโอกาสเลือกเส้นทางชีวิตที่เหมาะสมต่อตนเอง ช่วยเปิดโอกาสให้มี freedom of choice ในชีวิต ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประชาธิปไตย
ความเสมอภาคทางการศึกษา จึงมีคุณค่าต่อสังคมส่วนรวม พอๆ กันกับคุณค่าต่อบุคคล เสมอภาคเพื่อสังคมที่อยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข
วิจารณ์ พานิช
๑๑ มิ.ย. ๖๔
