วารสาร Science ฉบับวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๒ คอลัมน์ Editor’s Choice แนะนำเรื่อง Tips for choosing academic mentors (1) นำผมไปสู่บทความต้นฉบับ เรื่อง Intellectual synthesis in mentorship determines success in academic careers (2) ที่วิเคราะห์ข้อมูลจากนักวิจัย ๑๘,๘๕๖ คน และให้ข้อสรุปว่า ความสำเร็จในชีวิตนักวิชาการไม่ได้ขึ้นกับความรู้ทางวิชาการเท่านั้น ยังต้องการทักษะแนวกว้างอีกชุดหนึ่ง การเลือก mentor ในการทำปริญญาเอก และฝึก postdoc จึงควรเลือกโดยคำนึงว่า ท่านจะช่วยให้เราพัฒนาทักษะชุดนี้ได้ด้วย
ความจริงแบบกำปั้นทุบดินคือ อาจารย์ที่ปรึกษาที่ประสบความสำเร็จสูง มักฝึก mentee ให้ประสบความสำเร็จสูงด้วย ผมมีข้อแย้งว่า ความจริงข้อนี้เป็นความจริงที่ไม่ตรงไปตรงมา เพราะอาจารย์ที่เก่งย่อมมีโอกาสเลือกศิษย์ที่เก่ง และท่านมักตาแหลมเห็นความเก่ง (และดี) ในศิษย์ถูกคน
เขาบอกว่าข้อมูลของนักวิชาการ ๑๘,๘๕๖ คนนี้ ได้จากข้อมูลที่เข้าถึงได้ (open access) และเป็นข้อมูลของนักวิชาการสายชีวการแพทย์เป็นส่วนใหญ่ และเน้นที่สาขาประสาทวิทยาศาสตร์ บอกพื้นฐานของข้อมูลที่นำมาวิเคราะห์เพื่อจะเตือนว่า คนในวิชาการสายอื่นโปรดอ่านอย่างมีวิจารณญาณ
Mentee ไม่ใช่ได้เพียงความรู้ทางวิชาการหรือความรู้เชิงเทคนิคเท่านั้น จาก mentor แต่จะได้ผลประโยชน์ที่ในบทความเรียกว่า social benefit ด้วย คือได้เครือข่ายวิชาการของ mentor ผ่านทาง social network ของ mentor
อ่านบทความแล้ว ผมได้ศัพท์ใหม่ๆ หลายคำ เช่น permadocs, postdocalypse, academic fecundity, academictree.org ซึ่งมาจากการที่อนาคตของ postdoc ในต่างประเทศในปัจจุบันไม่ได้ปูลาดด้วยกลีบกุหลาบ
ปัจจัยสู่ความสำเร็จของนักวิชาการ ขึ้นอยู่กับ ผลงานตีพิมพ์ อัตราการได้รับการอ้างอิง ทุนวิจัยที่ได้รับ และความสำเร็จในการให้คำปรึกษาแก่รุ่นน้อง รวมทั้งจำนวน mentee ที่มี (academic fecundity) และตัวความสำเร็จดูจากการได้รับการว่าจ้างให้เป็นนักวิชาการในสถาบันที่มีคุณภาพสูง การได้รับตำแหน่งหัวหน้าหน่วยหรือหัวหน้าภาควิชา หรือ endowed chair, มีผลงานระดับก้าวกระโดดสู่ขอบฟ้าใหม่ทางวิชาการ และแน่นอนที่สุด ทุกคนใฝ่ฝันอยากได้รางวัลโนเบล
ในระยะยาว ความสำเร็จของนักวิชาการวัดจากความสำเร็จของศิษย์หรือ mentee ที่ได้เติบโตไปสู่ความสำเร็จระดับสูง
ผมตีความว่า งานวิจัยชิ้นนี้ใช้วิธีการแบบ big data analytics โดยมีข้อมูลระยะยาว ทั้งในส่วนของ mentor และ mentee และมีรายละเอียดมาก ที่เตะตาผมคือการวิเคราะห์ที่เขาเรียกว่า intellectual synthesis สรุปว่า mentee/trainee ที่มีทักษะ intellectual synthesis และแสวงหาโจทย์วิจัยที่แตกต่างจากแนวทางของ mentor มีโอกาสประสบความสำเร็จมากกว่า
ข้อสรุปอีกอย่างหนึ่งคือ mentor ในระดับ postdoc มีอิทธิพลต่อความสำเร็จด้านวิชาการในอนาคตของ mentee มากกว่า ในระดับการศึกษาปริญญาเอก
หัวข้อของบันทึกนี้ เป็นเรื่องหลักการเลือกอาจารย์ที่ปรึกษา ที่จะช่วยเป็นฐานความสำเร็จในชีวิตนักวิชาการ แต่ผลการวิจัยให้ข้อแนะนำมากกว่านั้น ในระหว่างการทำงานและฝึกอบรมภายใต้ mentor นักวิชาการมือใหม่ต้องฝึกทักษะ intellectual synthesis ใส่ตนด้วย เพื่อใช้ตั้งเป้าหมายชีวิตวิชาการที่เหมาะแก่ยุคสมัย ที่แตกต่างไปจากยุคของ mentor
คือแนะนำให้ไม่เอาอย่าง mentor โดยไม่คำนึงถึงสภาพการณ์ที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย
วิจารณ์ พานิช
๒๗ มี.ค. ๖๒
