หลังจากได้พูดคุยเรื่องห้องสมุดมีชีวิตกันมาบ้าง ก็ได้อ่านหนังสือ ห้องสมุดมีชีวิต ที่เขียนโดย อ.น้ำทิพย์ วิภาวิน ก็ได้ความรู้มาบ้าง ใคร่ขออนุญาตคัดลอกและเผยแพร่ต่อไป เพราะจะทำให้ทราบความหมายและเรื่องของห้องสมุดมีชีวิตมากยิ่งขึ้น

ในยุคปัจจุบันห้องสมุดได้ปรับเปลี่ยนรูปแบบเพื่อให้สอดคล้องกับสภาพทางสังคมและความต้องการของผู้ใช้ห้องสมุด (น้ำทิพย์ วิภาวิน , 2548 : 75) เห็นว่าการจัดรูปแบบห้องสมุดให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์และเป้าหมายเป็นสิ่งสำคัญต่อการบริการห้องสมุด สำหรับรูปแบบของห้องสมุดสมัยใหม่ที่ห้องสมุดต้องให้ความสำคัญ คือ รูแบบของแผนผังห้องสมุดซึ่งมักจะใช้ประตูอิเล็กทรอนิกส์เพื่อป้องกันหนังสือและสื่ออื่นๆ สูญหาย รูปแบบของเคาน์เตอร์บริการยืม-คืน การจัดเครื่องคอมพิวเตอร์เพื่อการสืบค้นข้อมูล การจัดที่นั่งอ่าน ชั้นวางหนังสือ ห้องทำงาน มุมถ่ายเอกสารและการจัดหาเครื่องอำนวยความสะดวก มีมุมกิจกรรมและนิทรรศการ และมุมบริการกาแฟ อาหารและเครื่องดื่ม ในการเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดนั้นจะเห็นได้ว่ามีการเปลี่ยนแปลงในหลายๆ ด้าน เพื่อให้ห้องสมุดมีการพัฒนาเป็นห้องสมุดที่ดีนั้น ควรต้องคำนึงถึงองค์ประกอบในการพัฒนาห้องสมุดในด้านต่างๆ ดังต่อไปนี้

 

  1. การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดด้านทรัพยากรสารเสนเทศ ซึ่งต้องประกอบด้วยสื่อสารสนสนเทศที่หลากหลาย ทันสมัย มีจำนวนพอเพียงและมีเนื้อหาครอบคลุม เช่น นอกจากหนังสือ และวารสารแล้ว ควรมีสื่ออื่นๆ เพิ่มขึ้น เช่น ฐานข้อมูลออนไลน์ วารสารอิเล็กทรอนิกส์ หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ หรือเว็บไซต์ เป็นต้น

  2. การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดด้านระบบงาน เพื่อให้การทำงานเป็นไปได้อย่างสะดวกรวดเร็ว ทั้งนี้เพื่อประสิทธิภาพและประสิทธิผลที่เกิดกับผู้ใช้ห้องสมุด เช่น การนำระบบห้องสมุดอัตโนมัติมาใช้ในการดำเนินงาน เป็นต้น

  3. การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดด้านบริการ เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการเรียนรู้แก่ผู้ใช้ห้องสมุด ทำให้ผู้ใช้สามารถใช้ห้องสมุดเป็นแหล่งเรียนรู้ได้ตามความต้องการและตามอัธยาศัย เช่น การแนะนำและการสอนการใช้ห้องสมุด การจัดกิจกรรมส่งเสริมการอ่าน เป็นต้น

  4. การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดด้านบุคลากร ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญ เพราะเป็นผู้ทำหน้าที่ให้บริการและเชื่อมประสานระหว่างสื่อทรัพยากรสารสนเทศ เครื่องมืออุปกรณ์ และผู้ใช้ห้องสมุดเพื่อให้ผู้ใช้ห้องสมุดได้รับความรู้ในการใช้ห้องสมุดและเครื่องมือต่างๆ ที่ถูกวิธี สามารถนำไปใช้ในการสืบค้นข้อมูลให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้

  5. การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดด้านอาคารสถานที่และบรรยากาศ ซึ่งได้แก่ ลักษณะของอาคารห้องสมุด การจัดทรัพยากรสารสนเทศ การจัดบริการ การออกแบบภายใน การสร้างบรรยากาศ ความสวยงาม ความสะดวกสบาย และความสะอาด ทั้งนี้โดยมีความนิยมสร้างตามแนวคิด ห้องสมุดมีชีวิตชีวา (living Library)

ห้องสมุดมีชีวิตรูปแบบหนึ่งของการจัดการห้องสมุดสมัยใหม่

ห้องสมุดมีชีวิต หรือห้องสมุดมีชีวิตชีวา (Living Library) ด้วยห้องสมุดเป็นสถานที่ การมีชีวิตจึงเป็นการดำเนินการเชิงอุปมา ซึ่งมีผู้ได้ให้ความหมายไว้หลายความหมาย ได้แก่

ความหมายที่แพร่หลายในช่วงประมาณ พ.ศ. 2542 ห้องสมุดมีชีวิต หมายถึง ห้องสมุดพที่มีการรวบรวมสารสนเทศออนไลน์ไว้ให้บริการผ่านอินเทอร์เน็ตตลอด 24 ชั่วโมง ที่ทำให้ผู้ใช้ห้องสมุดสะดวกสบายในการสืบค้นสารสนเทศได้จากทุกที่ (any where) และทุกเวลา (Any Time) นอกจากนี้ยังทำให้ผู้ใช้ได้รับข้อมูลที่ทัสมัยเพราะเป็นการสืบค้นแบบออนลไน์

ความหมายที่แพร่หลายในช่วงประมาณ พ.ศ. 2543 ความหมายของห้องสมุดมีชีวิต ได้ครอบคลุมในแง่เป็นการเรียนรู้มาสัมพันธ์กับชุมชน เทคโนโลยี และชีวิตประจำวัน เป็นแนวคิดที่ได้รับมาจากโครงการ Living Library ในซานฟรานซิสโก ที่ได้รับรางวัล Smithsonian Computerworld Award

และความหมายของห้องสมุดมีชีวิตที่แพร่หลายใน พ.ศ. 2544 นั้นครอบคลุมถึงความเป็นห้องสมุดที่มีหนังสือที่ทันสมัยหลายรูปแบบ และมีการจัดระบบเทคโนโลยีสารสนเทศรองรับเพื่อการศึกษาค้นคว้า เพื่อจูงใจให้ผู้ใช้ได้รับประโยชน์จากห้องสมุดอย่างเต็มที่

นอกจากนี้ยังมีความหมายของห้องสมุดมีชีวิตที่ให้ไว้ในโครงการวิจัยห้องสมุดมีชีวิต ดังนี้

ปัญญา สุขแสน, 2546 การบริการวัสดุห้องสมุดที่หลากหลายรูปแบบ ใหม่ทันสมัย มีคุณค่าต่อผู้ใช้บริการ รวมทั้งการจัดองค์การให้อำนวยประโยชน์ให้แก่ผุ้ใช้บริการให้มากที่สุด เช่น การรจัดพิพิธภัณฑ์ในพื้นที่ใกล้เคียง หรืออาคารเดียวกับห้องสมุด ให้ผู้ใช้ห้องสมุดพึงพอใจกลับมาใช้บริการประจำ ที่สำคัญคือให้ผู้ใช้ห้องสมุดนำสารสนเทศมาประยุกต์ใช้ในด้านการศึกษา เศรษฐกิจ การเมือง วัฒนธรรม หรือด้านอื่นๆ โดยมีจุดหมายสูงสุด คือต้องการให้สังคมเป็นสังคมที่ใช้ความรู้เป็นพื้นฐาน (Knowledge-based society) ในการประยุกต์พัฒนาระบบต่างๆ

ฝ่ายวิจัยและพัฒนาบริษัททัศนีย์ แอสไซซิเอท ซิสเต็มส์ จำกัด 2547 เห็นว่า ห้องสมุดมีชีวิตเป็นห้องสมุดที่สามารถดำเนินงานและให้บริการกับสมาชิกได้ตลอด 24 ชั่วโมง เสมือนห้องสมุดที่ยังไม่ตาย ในที่นี้หมายถึงการให้บริการกับสมาชิกได้ตลอดเวลา เช่น ระบบสามารถโต็ตอบกับสมาชิกได้ สมาชิกสามารถยืม-คืนทรัพยากรได้ และสมาชิกสามารถสืบค้นและเรียกใช้ได้ถึงแม้ว่าไม่มีเจ้าหน้าที่อยู่ หรือมีเจ้าหน้าที่ไม่เพียงพอกับปริมาณของสมาชิกที่เข้ามาใช้บริการ ก็ยังสามารถให้บริการดังกล่าวข้างต้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ

http://www.lib.chandra.ac.th/Leter/ARCnews/arc2.htm เห็นว่า ห้องสมุดมีชีวิต คือ ห้องสมุดที่ยังคงมีหนังสือ วารสาร หนังสือพิมพ์ แต่ต้องทำให้ ตัวหนังสือมีชีวิต เป็นเสียง เป็นภาพ ผสมผสานกันให้ลงตัว รวมทั้งอาคารสถานที่ที่ดูสดใส บรรยากาศที่เอื้อต่อความมีชีวิต เป็นชีวิตในความมีชีวิต คือ ผู้รับบริการมีความพึงพอใจที่จะใช้บริการ ได้รับประโยชน์จากบริการต่างๆ ของห้องสมุด ได้ทั้งอาหารสมองและอาหารใจ เข้าทำนองชีวิตให้ชีวิต ทั้งผู้รับบริการและผู้ให้บริการต่างสมาคมกันด้วยความเบิกบานแจ่มใส ช่วยกันคิดช่วยกันพัฒนาเป็นชีวิตที่สมบูรณ์ของ “Knowledge-based society”

ปิรันย่า “ระเบียงบรรณ” เห็นว่า ห้องสมุดมีชีวิตเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ส่งเสริมสนับสนุนให้สมาชิกในสังคมได้ศึกษาค้นคว้า ใฝ่หาความรู้ด้วยตนเองอย่างเพลิดเพลินมีความสุข ให้บริการแก่ทุกคนโดยสมอภาคและเท่าเทียม เพื่อให้มีความเจริญงฮกงามทางสติปัญญาโดยทั่วกัน (http://clm.wu.ac.th/contents-clm/bunnapanya/volumes5/title1.html)

โครงการวิจัยห้องสมุดมีชีวิต สำนักวิทยบริการ มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี ให้นิยามของห้องสมุดมีชีวิต ว่าหมายถึง ห้องสมุดที่เป็นแหล่งเรียนรู้ที่ดำเนินงานบนระบบฐานข้อมูลออนไลน์ที่สามารถให้บริากรสารสนเทศในหลายสาขา ผู้ใช้บริการสามารถเข้าถึงสารสนเทศได้ตามความต้องการได้ทันที ตลอดเวลาและทุกสถานที่

ห้องสมุดมีชีวิตจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้

เมื่อเดือน พ.ย. 2550 ได้รับคำถามจากคุณเก๋ ซึ่งเป็นบรรณารักษ์ที่ห้องสมุดวิทยาลัยอาชีวศึกษาชลบุรีค่ะ ถามมาว่า คำว่า "ห้องสมุดมีชวิตหมายความว่าอย่างไรคะ" และ "เราจะทำอย่างไรให้ห้องสมุดของเรามีชีวิตคะ" 

ในทัศนะของตนเองได้ตอบไปว่า

ห้องสมุดมีชีวิตนี้มีหลายความหมายนะคะ ถ้าในด้านทฤษฎีก็คงหาได้ไม่ยากจากหนังสือหรือเอกสารที่เกี่ยวข้อง สรุปได้ว่า ห้องสมุดมีชีวิต คือห้องสมุดที่ไม่นิ่ง มีการเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา เป็นปัจจุบัน ซึ่งครอบคลุมถึงสถานที่ บริการ(ซึ่งจะเห็นว่ามีการใช้เทคโนโลยีมากขึ้น) ทรัพยากร วัสดุอุปกรณ์ และบุคลากร สำหรับ trend ในการจัดห้องสมุดมีชีวิตในแง่มุมหนึ่ง คือ การใช้กระจก ที่สามารถมองเห็นการเคลื่อนไหวของผู้ใช้่ห้องสมุด และ staff ที่กำลังทำงานอยู่ก้ได้

สำหรับความคิดของพี่ที่เกี่ยวกับการทำให้ห้องสมุดมีชีวิตชีวา มี 2 ปัจจัย คือ ปัจจัยที่ควบคุมได้ และปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้

ปัจจัยที่ควบคุมได้ คือ ตัวของเรา ซึ่งเป็นบุคลากรที่เป็นกำลังสำคัญในการดำเนินงานห้องสมุด ต้อง...เป็นผู้สนใจใฝ่เรียนรู้ ติดตามข่าวคราวความเคลื่อนไหวในทางห้องสมุดและเหตุการณ์บ้านมือง พูดอะไรก็ต้องรู้ (พี่เองก็รู้ไม่หมดหรอกนะ...พยายามที่จะเป็นอยุ่) มีความคิดสร้างสรรค์ หลายคนบอกว่าต้องคิดนอกกรอบ นอกจากนี้เพื่อการบริการที่ดี ต้องเป็นผู้เต็มใจให้บริการ กระฉับกระเฉง รักงานที่ทำ ซึ่งเรื่องแค่นี้สามารถเกิดจากภายในของตัวเอง หากยังไม่เกิิดก็สามารถเรียนรู้และพัฒนาได้ ซึ่งเมื่อเกิดจากภายในแล้ว เมื่อนำเสนอออกสู่สายตาของผู้รับบริการ หรือมองในภาพรวมของห้องสมุดแล้ว ความมีชีวิต จะเเห็นความมีชีวิตของห้องสมุดได้เลย

 

สำหรับปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้ แต่ทำได้ ได้แก่ - ทรัพยากรสารสนเทศ ซึ่งมีทรัพยากรที่หลากหลาย ให้ผู้ใช้เลือกใช้ตามความสนใจ เช่น หนังสือ หนังสือพิมพ์ e-books e-journals vcd DVD Internet KID เป็นต้น และต้องตรงกับความต้องการของผู้ใช้ มีความทันสมัยไม่ใช้สำนักพิมพ์ออก edition ที่ 6 แล้ว แต่ในห้องสมุดยังมีแค่ edition ที่ 2 โดยเฉพาะอย่างยิ่งหนังสือตำราวิชาการ

ที่ว่าควบคุมไม่ได้นั้น ก็คือ เกี่ยวกับงบประมาณ เพราะฉะนั้นห้องสมุดต้องใช้งบประมาณที่มีอยู่อย่างจำกัดให้เกิดประโยชน์สูงสุดและสอดคล้องกับความต้องการของผู้ใช้ตามวัตถุประสงค์ให้มากที่สุด

 -การมีบริการที่หลากหลาย ต้องสามารถรองรับความต้องการและสภาพที่เปลี่ยนแปลงไปในปัจจุบัน อาจจะเป็นเรื่องที่ยาก แต่อย่างน้อยต้องมีบริการพื้นฐานของห้องสมุด สำหรับบริการอื่นๆ นั้น อาจต้องอาศัยเวลาในการพัฒนา เช่น การมีจุด wireless สำหรับการเชื่อมต่อ notebook ที่มีผู้นิยมใช้มากในปัจจุบัน หรือ การนำโปรแกรมห้องสมุดอัตโนมัติมาใช้โดยมีฟังก์ชั้นให้ผู้ใช้ห้องสมุดสามารถส่งคำร้องของจอง หรือยืมต่อผ่านอินเตอร์เน็ตได้

- วัสดุอุปกรณ์/เครื่องมือ/เทคโนโลยีสารสนเทศ ควรพัฒนาปรับปรุงให้ทันสมัย (ถ้ามีงบพอ) รวมถึงการจัดทำเว็บไซต์ของห้องสมุดด้วย

-ทั้งนี้รวมถึงการเพิ่มเสริมศักยภาพของผู้ให้บริการและผู้รับบริการ มองดูแล้ว Look smart หน่ะ ข้อดีก็คือ บุคลากรปรับตัวได้ทันเทคโนโลยี สำหรับเรื่องต้องอิงกับลักษณะพื้นฐานของห้องสมุดแต่ละแห่งด้วยนะจ๊ะ

-กิจกรรมของห้องสมุด เพื่อให้ห้องสมุดไม่นิ่ง กิจกรรมห้องสมุดเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดความมีชีวิตชีวา นอกจากนี้ยังเป็นการส่งเสริมการเรียนรู้ได้ตามความสนใจ เช่น การจัดบอร์ดที่มีแผนการเปลี่ยนบอร์ดประจำทุกเดือน ไม่ใช่ทุกปี และบอร์ดนั้นควรมีเนื้อหาเป็นปัจจุบันให้มาก หรือแนะนำความรู้ใหม่ๆ การจัดการเล่านิทาน การทำเอกสารแผ่นพับ การแข่งขันการยืมหนังสือ การจัดแสดงหนังสือที่มีผู้ยืมมากที่สุด การรับสมัครสมาชิก Library Club กิจกรรม Road Show เป็นต้น

 -เน้นการมีส่วนร่วมของผู้ใช้บริการ ทั้งนี้เพื่อเป็นการสำรวจความคิดเห็น รับข้อมูลจากผู้ใช้บริการ และประชาสัมพันธ์กิจกรรมของห้องสมุดด้วย เช่น การสำรวจความพึงพอใจ การศึกษาความคิดเห็น การจัดกิจกรรมร่วมกัน การจัดให้ช่องทางให้ผู้ใช้ห้องสมุดเสนอซื้อทรัพยากร เป็นต้น นี่ก็เป็นแค่ส่วนหนึ่งของความคิดเห็น ท่านอื่นๆ หากมีความคิดเห็นนำมาแลกเปลี่ยนกันบ้างนะคะ สำหรับน้องเก๋ ก็นับเป็นส่วนหนึ่งของห้องสมุดมีชีวิตแล้วนะคะ โดยป็นบุคลากรที่สนใจใฝ่รู้...ถึงได้มาใช้ gotoknow.org กันงัยคะ

  • และมื่อวันที่ 21 สิงหาคม 2551 สิริพรได้เข้าไปแสดงความคิดเห็นในบันทึกของคุณ มนิต อินทะชุบ ศึกษานิเทศจังหวัดอุดรธานี ในบันทึกเรื่อง "จุดประกายห้องสมุดมีชีวิตในโรงเรียน" และได้แสดงทัศนะเกี่ยวกับห้องสมุดมีชีวิตไว้ว่า

ห้องสมุดที่มีชีวิต คือห้องสมุดที่มีลมหายใจ...ลมหายใจของผู้เข้าใช้บริการที่ผ่านออกทางช่องประตูหน้าต่างของห้องสมุด...ช่วยทำให้ให้ห้องสมุดมีชีวิตได้จริง...

และหน้าที่ของบรรณารักษ์คือต้องจัดกิจกรรมแสถานที่ที่ดึงดูดให้ผู้คนเข้าไปใช้ห้องสมุดให้มากที่สุด เพื่อช่วยทำให้ห้องสมุดหายใจได้...และห้องสมุดก็จะมีชีวิตตามมา

 

 

  •  สงวนลิขสิทธิ์โดยสิริพร ทิวะสิงห์ ยินดีให้นำไปเผยแพร่โดยอ้างอิงที่มาได้. ห้ามนำไปใช้เพื่อการค้า > 10 สิงหาคม 2552