สายน้ำ : ชัยชนะที่แท้จริงคือการเอาชนะใจตนเอง
“สายน้ำ” งานเขียนของนิติพร ชุมศรี ได้รับรางวัลรองชนะเลิศอันดับหนึ่ง โครงการ “ประกวดเรื่องสั้นส่งเสริมวัฒนธรรมท้องถิ่น เทิดพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี” เนื่องในงาน“ราชภัฏบุรีรัมย์ มหกรรมวิชาการและวัฒนธรรมนานาชาติ” ๑๕ กุมพาพันธ์ ๒๕๖๑
ผู้เขียนได้นำเสนอประเพณีแข่งเรือยาวในท้องถิ่นผ่านวรรณกรรมเรื่องสั้น ทำให้เนื้อเรื่องมีความน่าสนใจและเหมาะแก่การวิจารณ์ตามทฤษฎีของ ไอ.เอ.ริชาร์ด (I.A.Richard) ตามองค์ประกอบดังต่อไปนี้
โครงเรื่องและเนื้อเรื่อง
“สายน้ำ” เป็นเรื่องสั้นที่บอกเล่าวิถีชีวิตของผู้คนในเขตลุ่มแม่น้ำ เมื่อฤดูกาลเก็บเกี่ยวผลผลิตทางการเกษตรผ่านพ้นไป ชาวบ้านจะร่วมใจจัดงานบุญประเพณีแข่งเรือยาว ชิงถ้วยพระราชทานสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทุกคนในหมู่บ้านล้วนให้ความสำคัญกับบุญประเพณีแข่งเรือยาว ยกเว้นสายน้ำ ชายหนุ่มผู้มีนิสัยเกียจคร้านการทำงาน และไม่เห็นความสำคัญของบุญประเพณี เพราะเขาคิดว่าเป็นสิ่งที่น่าเบื่อ ประเพณีเดิม ๆ ที่ถูกจัดขึ้นทุกปี แต่เมื่อโชคชะตาทำให้พี่ชายของเขา ชื่อสายลม เกิดอุบัติเหตุ ต้องพักรักษาตัว ทำให้ลงแข่งขันเรือยาวไม่ได้ สายลมจึงขอให้น้องชายเป็นตัวแทนของคนในครอบครัวไปร่วมแข่งขันพายเรือยาวกับทีมของหมู่บ้าน สายน้ำจึงเริ่มฝึกพายเรือ โดยให้เงินรางวัลและถ้วยพระราชทานเป็นแรงจูงใจในการฝึกซ้อม เมื่อถึงวันแข่งจริง ฝีพายและผู้ชมทั่วประเทศต่างหลั่งไหลมารวมกันที่ริมน้ำมูล เพื่อลุ้นเชียร์และให้กำลังใจฝีพายทีมต่าง ๆ ขณะแข่งเรือสายน้ำรู้สึกมีความสุขมาก เมื่อเรือลำหนึ่งเข้าสู่เส้นชัย เขาจึงได้รู้ว่าสิ่งที่ได้มากกว่าเงินรางวัลและถ้วยพระราชทาน ก็คือ “การเอาชนะใจตนเอง”
เนื้อเรื่องสายน้ำมีความสำพันธ์กันอย่างลงตัว ผู้เขียนสร้างปมให้ตัวละครสายน้ำ เป็นคนเกียจคร้าน ไม่สนใจประเพณีในท้องถิ่น มีทัศนคติที่ขัดแย้งกับครอบครัว จนนำมาสู่เหตุการณ์ที่ทำให้ตัวละครสายน้ำได้กระทำในสิ่งที่เขาละเลยมาตลอด นั่นคือการพายเรือ อันเป็นเหตุที่ทำให้ตัวละครสายน้ำได้เข้าใจลึกซึ้งว่าการแข่งขันพายเรือ ไม่ได้แข่งเพื่อแพ้ชนะ แต่เป็นการแข่งขันเพื่อเอาชนะใจตนเอง เนื่องจากการฝึกซ้อมพายเรือค่อนข้างยากลำบาก โดยเฉพาะบุคคลที่เริ่มฝึกซ้อมพายเรือใหม่ ๆ จะต้องอาศัยความอดทนค่อนข้างสูง
ผู้เขียนได้ใช้รูปแบบการจัดงานประเพณีแข่งเรือยาวและสถานที่ริมแม่น้ำมูล อำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งรูปแบบการจัดงานและสถานที่ที่ปรากฏในเรื่องเป็นสถานที่จริงในการจัดการแข่งขันเรือยาวของอำเภอสตึก ดังนั้นการใช้รูปแบบและสถานที่จริง จึงมีส่วนที่เสริมให้เนื้อเรื่องมีความสมจริงมากและน่าเชื่อถือมากยิ่งขึ้น
กลวิธีในการดำเนินเรื่อง
เรื่องสายน้ำ ผู้เขียนเป็นผู้เล่าเรื่อง โดยเล่าจากทัศนะของบุรุษที่สาม ยกตัวอย่างข้อความตอนหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่าผู้เขียนเป็นผู้เล่าเรื่อง ความว่า “เบื้องหน้าที่เขาเห็นคือแผ่นหลังอันกำยำของเพื่อนบ้านหลังตรงข้าม” จากข้อความข้างต้น จะเห็นว่าผู้เขียนแทนตัวละครด้วยคำว่า "เขา" ซึ่งเขาที่ผู้เขียนได้กล่าวถึง ก็คือตัวละครสายน้ำนั่นเอง
กลวิธีที่ผู้เขียนใช้ในการดำเนินเรื่องคือแบบย้อนกลับ ผู้เขียนได้เปิดเรื่องโดยการบรรยายความรู้สึกของตัวละครหลักขณะรอสัญญาณเริ่มแข่งขันจากกรรมการ จากนั้นผู้เขียนได้เล่าย้อนไปเมื่อสองเดือนก่อน ตอนที่ตัวละครสายน้ำไม่ยอมลงแข่งขัน แต่เมื่อพี่ชายของเขาประสบอุบัติเหตุ จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้เขาต้องลงแข่งเรือแทนพี่ชาย สุดท้ายเนื้อเรื่องจบแบบสุขนาฏกรรม ปิดเรื่องด้วยเสียงร้องแสดงความดีใจของชาวบ้าน เมื่อเรือลำหนึ่งเข้าสู่เส้นชัย ซึ่งการใช้กลวิธีดำเนินเรื่องแบบย้อนกลับนี้ จะช่วยให้เนื้อเรื่องมีความน่าสนใจและชวนให้ผู้อ่านอยากติดตามเรื่องนี้จนจบ
จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นว่าตัวละครสายน้ำมีความสำคัญในการดำเนินเรื่องมาก ผู้เขียนจึงใช้กลวิธี นำชื่อตัวละครหลักมาตั้งเป็นชื่อเรื่อง ส่งผลให้ชื่อเรื่องมีความน่าสนใจ แม้จะเป็นชื่อสั้น ๆ แต่ก็ทำให้ผู้อ่านเข้าถึงชื่อเรื่องและชื่อตัวละครนี้ได้เป็นอย่างดี
ตัวละคร
ตัวละครหลักของเรื่องนี้คือสายน้ำ ผู้เขียนได้ตั้งชื่อเรื่องเป็นตัวละครหลัก เพื่อแสดงให้เห็นความสำคัญของตัวละครนี้ ซึ่งสายน้ำ เป็นลูกชายคนที่สอง มีนิสัยเกียจคร้าน หลังจากเรียนจบปริญญาตรีก็ยังไม่ได้ทำงานอะไรเป็นชิ้นเป็นอัน สายน้ำเป็นคนที่ไม่เห็นความสำคัญของประเพณีแข่งเรือยาว แม้คนในครอบครัวจะชักชวนให้เขาร่วมแข่งขัน แต่เขาก็ตอบปฏิเสธเสมอ เพราะกลัวจะต้องตื่นเช้าไปซ้อมและกลัวจะเสียกิจวัตรอื่น ๆ ไป จนมีเหตุการณ์ที่ทำให้เขาต้องลงแข่งเรือแทนพี่ชาย ในที่สุดเขาก็ได้เห็นคุณค่าของบุญประเพณีแข่งเรือยาวและสามารถเอาชนะใจตนเองได้ จากตัวละครสายน้ำ จะเห็นว่าผู้เขียนได้พัฒนานิสัยของตัวละครจากชายหนุ่มผู้เกียจคร้านไม่ยอมแข่งเรือได้ปรับเปลี่ยนทัศนคติไปตามขั้นตอนการดำเนินเรื่องได้อย่างเห็นภาพ
ตัวละครรองที่มาสนับสนุนตัวละครตัวละครหลักนั่นคือสายลม พี่ชายคนโต ที่รักการพายเรือเป็นชีวิตจิตใจ มีวินัยในการฝึกซ้อม แต่เมื่อประสบอุบัติเหตุ ทำให้ภายเรือไม่ได้ จึงเป็นเหตุที่ช่วยกระตุ้นให้ตัวละครเอกได้เปลี่ยนแปลพฤติกรรม ตัวละครต่อมาคือพ่อแม่ ซึ่งพ่อแม่เป็นตัวละครที่คอยสนับสนุนให้เรื่องดูสมจริง อีกทั้งตัวละครพ่อแม่เป็นตัวละครที่แสดงให้เห็นถึงลักษณะการเลี้ยงลูกที่แตกต่างกัน โดยการเลี้ยงของพ่อจะสั่งสอนลูกด้วยคำพูดตรง ๆ ถ้าลูกทำผิดก็จะด่าให้รู้ตัวทันทีว่าสิ่งนั้นไม่ดี ไม่ถูกต้อง ส่วนตัวละครแม่เป็นคนอ่อนโยน การอบรมสั่งสอนลูกจึงมีลักษณะค่อยพูด ค่อยจา และใจเย็น แต่อย่างไรก็ตามตัวละครพ่อแม่นี้ แสดงให้เห็นถึงความรักความห่วงใยที่พ่อแม่มีต่อลูก นอกจากนี้ภายในเรื่องยังมีตัวละครอื่น ๆ ที่สนับสนุนให้เรื่องสมบูรณ์ เช่นตัวละครลุงพล อดีตฝีพายประจำหมู่บ้านที่ลาวงการแล้วแต่ยังมีใจรักการแข่งเรือ จึงอาสามาเป็นผู้ฝึกสอนให้ฝีพายรุ่นใหม่ จากตัวละครลุงพล แสดงให้เห็นถึงสายเลือดนักสู้ แม้ร่างกายจะไม่เอื้ออำนวยในการแข่งขัน แต่ก็ใช้ความรู้ความสามารถที่สั่งสมมาถ่ายทอดทักษะแก่ฝีพายรุ่นใหม่ได้พัฒนาฝีมือ
จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นว่าตัวละครต่าง ๆ มีลักษณะเหมือนกับมนุษย์ทั่วไป ทั้งการกระทำ ท่าทาง ทัศนคติ นิสัย รวมทั้งเหตุดลใจที่ทำให้ตัวละครได้เปลี่ยนแปลงพฤติกรรม จึงทำให้เรื่องสายน้ำมีความสมจริงค่อนข้างสูง
ฉาก
ฉากที่สำคัญในเรื่องสายน้ำ คือฉากแข่งเรือยาว ณ ริมแม่น้ำมูล อำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ ฉากนี้มีความสมจริงมาก เนื่องจากผู้เขียนได้นำฉากแข่งเรือจริงของอำเภอสตึกมาใช้เป็นฉากในเรื่องสั้น บริเวณตลิ่งริมแม่น้ำมูลจะมีบันไดเป็นขั้น ๆ ให้นักท่องเที่ยวได้นั่งชมการแข่งขันเรือยาว บรรยากาศในฉากเต็มนี้ไปด้วยความครื้นแครง ทั้งเสียงเชียร์ เสียงพากย์ ทำให้บริเวณนี้คึกคัก สนุกสนาน นอกจากนี้ในฉากริมแม่น้ำมูล ตอนที่ชาวบ้านช่วยกันขนย้ายเรือโลหะลงน้ำ เป็นภาพบรรยากาศของความสามัคคีกันในชุมชน ชาวบ้านต่างร่วมแรงร่วมใจ ไม่เกี่ยงงานกัน เพราะชาวบ้านทุกคนเชื่อว่าเรือลำนี้เป็นสมบัติของทุกคนในชุมชน นอกจากนี้ยังมีฉากอื่น ๆ ประกอบ เช่น ฉากบ้านของสายน้ำ ที่เป็นร้านขายของชำ แสดงให้เห็นฐานะความเป็นอยู่ของตัวละคร ฉากร้านอินเทอร์เน็ตใจกลางหมู่บ้าน แสดงให้เห็นศูนย์รวมวัยรุ่นในท้องถิ่น
จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นว่าเรื่องสายน้ำ มีองค์ประกอบฉากค่อนข้างสมจริง สอดคล้องกับบรรยากาศในการดำเนินเรื่องได้อย่างลงตัว ส่งผลให้เนื้อเรื่องมีความสนุกสนานมากยิ่งขึ้น
สารัตถะ
สารัตถะสำคัญของเรื่องสายน้ำคือการเอาชนะใจตนเอง พิจารณาตัวละครหลัก นั่นคือ สายน้ำ ในตอนแรกเป็นคนเกียจคร้านไม่ยอมแข่งเรือ จนเกิดเหตุการณ์ที่ทำให้เขาต้องยอมจำนนแข่งตามคำขอของพี่ชาย หลังจากการแข่งขันพายเรือ ทำให้เขาเอาชนะใจตนเองได้ อีกทั้งภายในเรื่องยังแสดงให้เห็นถึงความสามัคคีและการมีน้ำใจนักกีฬา โดยพิจารณาจากฝีพายของเรือธิดาทองกับฝีพายของเรือเจ้าปู่เหล็กไหล ฝีพายทั้งสองทีมต่างพูดคุยและยิ้มให้กันเสมือนพี่น้อง ไม่มองกันเป็นคู่แข่ง แต่มีจุดมุ่งหมายเดียวกันคือการแข่งขันเพื่อความสนุกเพียงเท่านั้น นอกจากนี้เรื่องสายน้ำ ยังกระตุ้นให้ผู้อ่านได้ตระหนักในคุณค่าของบุญประเพณีท้องถิ่นอันเป็นที่หล่อหลอมจิตใจของผู้คนในชุมชนให้มีใจเป็นหนึ่งเดียว
การแข่งขันพายเรือ เป็นสัญลักษณ์ที่แสดงให้เห็นถึงกิจกรรมยามว่างของผู้คนที่อาศัยในเขตลุ่มแม่น้ำ ช่วงที่เหมาะแข่งเรือที่สุดคือ ช่วงหลังจากเก็บเกี่ยวผลผลิตทางการเกษตร เพราะถือว่ากิจกรรมนี้จะช่วยให้ผ่อนคลายจากความเหนื่อยล้าได้ ทุกครั้งที่มีการแข่งขันฝีพายจะต้องขอพรจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ตนเคารพนับถือ เพื่อเป็นที่พึ่งทางใจ เช่นตอนที่ฝีพายเรือธิดาทองไหว้ขอพรจากเจ้าพ่อหวังกรูดและแม่ย่านางเรือ แสดงให้เห็นถึงการเคารพบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เพราะเชื่อว่าสิ่งศักดิ์สิทธิ์นั้นจะอำนวยชัยให้ นอกจากนี้การขอพรบุพการีก็เป็นสิ่งสำคัญเช่นกัน ดังตอนที่ตัวละครสายน้ำไหว้ขอพรพ่อแม่ก่อนลงเรือ เพราะคติคนไทยเชื่อว่าพ่อแม่เปรียบเสมือนพระประจำบ้าน การขอพรจากพ่อแม่จะช่วยให้บุตรมีความเจริญรุ่งเรืองและประสบผลสำเร็จ
การประเมินค่า
สายน้ำเป็นเรื่องสั้นที่นำเสนอวัฒนธรรมประเพณีการแข่งเรือยาวในท้องถิ่น สะท้อนวิถีชีวิตของผู้คนที่ผูกพันกับแม่น้ำมูล อันเป็นแม่น้ำสายสำคัญที่หล่อเลี้ยงผู้คนมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน แม้ในยุคปัจจุบันสื่อเทคโนโลยีจะมีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ แต่จะเห็นว่าประเพณีการแข่งเรือยาวเป็นวัฒนธรรมที่ไม่เลือนหายไปพร้อมความก้าวหน้าของยุคโลกาภิวัตน์ ทั้งยังทำให้ผู้คนกล้าถอยออกจากวัตถุทางเทคโนโลยี หันมาสืบสานวัฒนธรรมประจำท้องถิ่น วัฒนธรรมจึงเป็นสิ่งที่เชื่อมโยงผู้คนให้มาพบปะกัน ลดช่องว่างของคนในสังคม ทำให้ผู้คนเข้าใจกันมากขึ้น
นอกจากนี้การจัดงานบุญประเพณีแข่งเรือยาว มิได้จัดขึ้นเพื่อเป็นบุญประจำปีเท่านั้น แต่ยังเป็นส่งเสริมเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมในท้องถิ่นให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตานักท่องเที่ยวทั่วโลก อีกทั้งประเพณีการแข่งเรือยาวที่อำเภอสตึกนี้ ได้รับพระกรุณาธิคุณพระราชทานถ้วยรางวัลแก่เรือยาวที่ชนะประเภทต่าง ๆ จึงเป็นความภาคภูมิใจของพี่น้องชาวสตึกทุกคน
ความงามด้านวรรณศิลป์ที่ปรากฏในเรื่องนี้ ถือว่าผู้เขียนมีความสามารถในการใช้คำได้เป็นอย่างดี โดยใช้คำง่าย ๆ ไม่ซับซ้อน แต่ได้ใจความและได้อรรถรสในการอ่าน เช่นความว่า “หัวเรือลำหนึ่งพาแม่ย่านางทะยานสู่เส้นชัยเป็นลำแรก” จะเห็นว่าผู้เขียนใช้คำให้ผู้อ่านได้มีอารมณ์ร่วมกับเหตุการณ์ที่ปรากฏในเรื่องได้อย่างลงตัว อีกทั้งผู้เขียนได้สอดแทรกคำสอนต่าง ๆ ไว้ เพื่อให้ผู้อ่านได้พึงตระหนักและสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ เช่นความว่า “กรุงโรมไม่ได้สร้างเสร็จในวันเดียว เปรียบดั่งใจคน ต้องเรียนรู้ ต้องสร้างประสบการณ์ และต้องพยายามจึงจะบรรลุผลสำเร็จ” คำสอนนี้ผู้เขียนได้เปรียบการสร้างกรุงโรมกับใจคน จึงแสดงให้เห็นว่าผู้เขียนมีความสามารถในการใช้วรรณศิลป์อย่างแท้จริง อีกทั้งภาษาที่ใช้ในเรื่องนี้มีความสอดคล้องกับเนื้อเรื่องได้อย่างเหมาะสม จึงทำให้องค์ประกอบด้านวรรณศิลป์มีความสมบูรณ์
นอกจากความงามด้านวรรณศิลป์แล้ว องค์ประกอบต่าง ๆ ในเรื่องก็มีความลงตัวอย่างชัดเจน ทั้งโครงเรื่องที่ผู้เขียนสร้างปมให้ตัวละครหลักมีทัศนคติที่ขัดแย้งกับคนครอบครัวในการสืบสานประเพณีแข่งเรือยาว ส่วนเนื้อหาผู้เขียนได้นำเสนอผ่านตัวละครสายน้ำที่มีลักษณะนิสัยเกียจคร้าน เมื่อเกิดเหตุการณ์ต่าง ๆ จึงทำให้ตัวละครได้ปรับเปลี่ยนลักษณะนิสัยและทัศนคติของตน ตอนท้ายเนื้อเรื่องจบแบบสุขนาฏกรรม จะเห็นว่าเนื้อเรื่องมีความสมจริงมาก และมีความเหมาะสมตามสภาพบริบทท้องถิ่น ส่วนฉากในเรื่องมีความสอดคล้องกับบรรยากาศได้อย่างลงตัว กลวิธีการแต่งและการดำเนินเรื่องที่ชวนให้ผู้อ่านติดตาม รวมทั้งสารัตถะที่ผู้อ่านสามารถนำมาเป็นแรงบันดาลใจในการใช้ชีวิตประจำวันได้
จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นว่าองค์ประกอบต่าง ๆ ของเรื่องสายน้ำ มีความเป็นเอกภาพค่อนข้างสูง ทำให้เนื้อเรื่องมีความสนุก ตื่นเต้น และสามารถดึงดูดความสนใจของผู้อ่านได้เป็นอย่างดี
เรื่องสั้น “สายน้ำ” ของนิติพร ชุมศรี ไม่ใช่เรื่องสั้นที่เน้นความบันเทิงเพียงอย่างเดียว แต่ยังให้ข้อคิดเตือนใจ ที่ผู้อ่านสามารถนำมาเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิต ดังนั้นเรื่องสายน้ำ จึงถือได้ว่าเป็นเรื่องสั้นที่มีคุณค่าต่อบุคคล สังคม วัฒนธรรมและประเพณี ส่งเสริมการอนุรักษ์วัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อให้รุ่นลูกรุ่นหลานได้เรียนรู้และสืบทอดต่อไป
