รายวิชาศึกษาทั่วไป : ๐๐๓๖๐๐๖ ภาวะผู้นำ ๒-๒๕๕๙ (๑)

บันทึก(ที่คาดว่าจะเขียน) ๑๕ ตอน ต่อไปนี้ ถือเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการจัดการความรู้ (Knowledge Management :KM) เรื่อง "ภาวะผู้นำ" ด้วยการนำเอาเครื่องมือ KM มาใช้ในการสกัดองค์ความรู้หรือแนวปฏิบัติที่ดี (BP) ทั้งจากการฟังวิทยากรผู้เชี่ยวชาญที่รับเชิญบรรยายพิเศษในหัวเรื่องต่าง ๆ จากการร่วมกันคิดพิจารณาแลกเปลี่ยนกันกับนิสิตในห้องเรียน และจากผลงานการลงมือปฏิบัติด้วยตนเองของนิสิตที่ลงทะเบียนเรียน ประจำภาคการศึกษาที่ ๒/๒๕๕๙ เป้าหมายของบันทึก ๑๕ ตอนนี้ คือการจัดทำเอกสารประกอบการสอนรายวิชา ๐๐๓๖๐๐๖ "ภาวะผู้นำ" ที่จำนำไปใช้ในการเป็นแหล่งเรียนรู้สำหรับนิสิตที่ลงทะเบียนเรียนในภาคเรียนถัดไป

จากการสืบค้นและเตรียมตัวก่อนการรับงานเป็นผู้ประสานงานรายวิชานี้ ผมเองทราบดีว่าตนเองไม่มีคุณลักษณะตามที่กำหนดไว้ในทฤษฎีหลายประการ แต่มีความมั่นใจว่า สามารถออกแบบกระบวนการเรียนรู้เพื่อให้นิสิตได้บรรลุตามวัตถุประสงค์ได้ และคาดหวังว่าการเข้ามาทำงานประสานงานรายวิชานี้ จะเป็นจุดเริ่มต้นของการบูรณาการรายวิชาสำนึกศึกษาทั่วไปเข้ากับการทำกิจกรรมนิสิตทั้งในระดับคณะ-วิทยาลัย (สโมสรนิสิต) และระดับมหาวิทยาลัย (องค์กรนิสิต)

แนวคิดการพัฒนารายวิชา

รายวิชา ๐๐๓๖๐๐๖ ภาวะผู้นำ เป็นวิชาเลือกเพิ่มเติมสำหรับนิสิตที่สนใจและประสงค์จะเป็นผู้นำในการทำกิจกรรมพัฒนานิสิตในมหาวิทยาลัยในระดับต่าง ๆ เช่น ทำงานสโมสรนิสิต ทำงานชมรมนิสิต หรือทำงานองค์กรนิสิต ฯลฯ อาจารย์ผู้สอนควรมี ๓ กลุ่มหลัก ได้แก่ ๑) ผู้นำโดยตำแหน่ง ผู้ทรงคุณวุฒิ หรือผู้ประสบผลสำเร็จในการทำงานผู้นำองค์กร หน่วยงาน หรือบริษัท เพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้จากผู้มีประสบการณ์โดยตรง ๒) อาจารย์โค้ช (Coach) คืออาจารย์ฝึก ทำหน้าที่ฝึกความเป็นผู้นำ ผู้ดูแล กำกับ ติดตาม ตรวจงาน และสะท้อนวิพากษ์ผลงานของนิสิต และ ๓) อาจารย์ฟา (Facilitator) ทำหน้าที่อำนวยให้นิสิตเกิดการเรียนรู้ให้มีประสิทธิภาพที่สุด และประสานงานให้การจัดการเรียนการสอนเป็นไปอย่างเรียบร้อยตามวัตถุประสงค์ คือทำหน้าที่ "จัดรชั้นเรียนด้วย" (Class Management) อาจารย์โค้ชและอาจารย์ฟา ต้องทำหน้าที่ออกแบบและประเมินผลการศึกษาเพื่อให้มั่นใจว่า นิสิตดจะมีพัฒนาการด้าน "ภาวะผู้นำ" และด้านทักษะที่จำเป็นที่กำหนดด้วย ... หากแนวคิดนี้ดำเนินไปโดยไร้อุปสรรค นิสิตที่เรียนวิชานี้ จะเป็นแกนนำสำคัญของนิสิตหรือเป็นบัณฑิตที่สามารถเป็นที่พึ่งของชุมชนและสังคมได้ตรงตามอัตลักษณ์นิสิตและปรัชญาของมหาวิทยาลัย

วัตถุประสงค์และรายละเอียดของรายวิชา ๐๐๓๖๐๐๖ ภาวะผู้นำ

รายละเอียดของรายวิชาฯ หรือ มคอ.๓ สำหรับภาคการศึกษาที่ ๒/๒๕๕๙ สามารถดาวน์โหลดได้ที่นี่ สาระสำคัญที่ควรนำมาแสดงคือ จุดมุ่งหมาย วัตถุประสงค์ และคำอธิบายรายวิชา ดังนี้

1. จุดมุ่งหมายของรายวิชา
1.เพื่อพัฒนาบุคลิกภาพ ความเป็นผู้นำของนิสิต ให้มีลักษณะของบัณฑิตที่พึงประสงค์ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม
2.เพื่อพัฒนาทักษะเรียนรู้ของนิสิต จากการทำโครงการ การวางแผน การเขียนข้อเสนอโครงการ การนำเสนอ และประเมินผลโครงการ
3.เพื่อปลูกฝังอุดมการณ์และจิตวิญญาณการเป็นผู้นำชุมชนและสังคมสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน

2. วัตถุประสงค์ในการพัฒนา/ปรับปรุงรายวิชา
1.รายวิชานี้เป็นส่วนหนึ่งของระบบและกลไก ที่สำนักศึกษาทั่วไป พยายามจะสร้างผู้นำนิสิตให้เป็นบัณฑิตที่มีภาวะความเป็นผู้นำ มีทักษะและประสบการณ์ในการทำงาน มีอุดมการณ์ มีจิตวิญญาณของการเป็นที่พึ่งของชุมชนและสังคม
2.เพื่อเปิดพื้นที่ให้นิสิตได้พบปะแลกเปลี่ยนกับรองคณบดีฝ่ายพัฒนานิสิต หรือผู้นำของมหาวิทยาลัย หรือผู้ทรงคุณวุฒิที่มีประสบการณ์ความสำเร็จในการเป็นผู้นำ อันจะเป็นการยกระดับความรู้ความเข้าใจของนิสิตกับผู้นำจากภายในโดยตรง

3. คำอธิบายรายวิชา
การพัฒนาบุคลิกภาพ ความเป็นผู้นำ ลักษณะของบัณฑิตที่พึงประสงค์ การเตรียมความพร้อมในการทำงานทักษะในการทำงานเป็นทีม การเรียนรู้จากการทำโครงการ การวางแผน การเขียนข้อเสนอโครงการ การนำเสนอ และประเมินผลโครงการ
Personality development, leadership, career preparation, team-working skill, project-based learning, planning, project proposal writing, presentation, and project evaluation

สัปดาห์ที่ ๑ ออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม

เป็นการเริ่มต้นการออกแบบการเรียนรู้ที่ต่างไปจากแนวปฏิบัติเดิมที่อาจารย์ผู้สอนจะเป็นผู้กำหนดและออกแบบทุกขั้นตอนการเรียนรู้ หลังจากละลายพฤติกรรมด้วยกิจกรรม และนำเข้าสู่บทเรียนด้วยกิจกรรม "IF I WERE" (อ่านได้ที่นี่) ครูฟาได้ตั้งคำถาม ๕ คำถาม ให้นิสิตทุกคนเขียนตอบลงในกระดาษ (ใช้แล้ว/หน้าเดียว) ที่ละข้อคำถาม ดังนี้

• คุณเลือกเป็นใครในกิจกรรม "IF I WERE" และคุณจะทำอะไรเมื่อเป็นคนนั้นจริง ๆ
• คุณอยากให้มีกิจกรรมการเรียนการสอนอะไร อย่างไร ในการเรียนรายวิชานี้ และควรจะมีสมาชิกกลุ่ม ๆ ละกี่คน ถ้ามีการแบ่งกลุ่มทำงาน
• หากจะเชิญวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิที่เป็นผู้นำมาบรรยายพิเศษ เกี่ยวกับ "ภาวะผู้นำ" คุณอยากให้เชิญใคร
• คุณต้องการทักษะอะไรมากที่สุดจากการเรียนการสอนรายวิชานี้
• คุณต้องการผลการศึกษาอะไรในรายวิชานี้

จากการตรวจงานของนิสิตพบคำตอบที่นี่สนใจดังนี้

• นิสิตส่วนใหญ่เลือกสมมติเป็นผู้สบายหรือมีฐานะสูงกว่าตนเอง คือ เลือกเป็นผู้มีเงินร้อยล้าน เลือกเป็นเจ้าของมหาอาณาจักโรงแรม และเลือกเป็นเจ้าของที่ดินในย่านธุรกิจ มีเพียงส่วนน้อยมาก ที่เลือกสมมติเป็นผู้ลำบากหรือมีฐานะต่ำกว่าตนเอง คือ เป็นเด็กที่เพิ่งรู้ข่าวแอฟฟิกาขาดน้ำ เป็นคนที่อยู่ในสังคมห้ามเรียนหนังสือ
• ในกลุ่มที่เลือกสมมติเป็นผู้มีฐานะกว่าตนเอง นิสิตส่วนใหญ่คิดถึงตัวเองก่อนที่จะคิดถึงส่วนรวม สังเกตจากคำตอบที่ ต้องการจะทำสิ่งเหล่านั้นเพื่อความสุขของตนเอง มีเพียงส่วนน้อยมากที่คิดถึงการแบ่งปันหรือนำไปช่วยเหลือผู้อื่นเป็นอันดับแรก
• นิสิตส่วนใหญ่อยากให้มีกิจกรรมการเรียนรู้จาก "หนัง" หรือ "เพลง" (ดูหนัง ฟังเพลง) และแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เขียนโน๊ตถึงเพื่อน และกิจกรรมสันทนาการ เช่น ถ้ำมังกร วาดรูป เป็นต้น และจิตอาสานอกสถานที่
• จำนวนนิสิตต่อกลุ่มเรียนส่วนใหญ่เสนอมาช่วง ๕-๑๕ คนต่อกลุ่ม และเป็นสาขาวิชาเดียวกัน
• วิทยากรที่อยากเชิญให้มาบรรยาย ได้แก่ ผู้ว่าราชการจังหวัด คณบดีคณะศึกษาศาสตร์ อาจารย์ภีม (คณะแพทย์ศาสตร์) พระอาจารย์มหาสมปอง ตาลปุตโต คณบดีคณะแพทย์ คณบดีคณะสัตวแพทย์ พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา นางสาวยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ฯลฯ
• ทักษะที่ต้องการมากที่สุดจากรายวิชานี้ ได้แก่ ทักษะการพูด ทักษะการเขียนหนังสือราชการ ทักษะเขียนโครงการ ทักษะการคิดสร้างสรรค์
• เกือบทุกคนต้องการผลการศึกษา A

ข้อมูลที่ได้จากการสำรวจข้างต้น ได้จัดไว้ในแผนการเรียนรู้ของรายวิชา นิสิตสามารถดูได้จาก มคอ.๓ หรือดู มคอ.๓ ฉบับย่อได้ที่นี่

ครั้งที่	หัวข้อ/รายละเอียด	วัตถุประสงค์การเรียนรู้	กิจกรรมการเรียนรู้/วิธีสอน	ผู้สอน
1	BAR (Before Action Review) กำหนดเป้าหมายในการเรียน และวางแผนการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม (10 ม.ค. 2560)	1. กำหนดวัตถุประสงค์ในการจัดการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม 2. ชี้แจงจุดมุ่งหมายของการจัดการเรียนรู้ของรายวิชา 3. ร่วมวางแผนการจัดการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม	1. ละลายพฤติกรรม ด้วยกิจกรรมสันทนาการ 2. สร้างวิสัยทัศน์ร่วม (Shared vision) สำหรับผู้นำ และกำหนดเป้าหมายการเรียนรู้ด้วยกิจกรรม " IF I WERE" 3. สำรวจความคาดหวังและความต้องการการมีส่วนร่วมในการเรียนรู้ ด้วยกิจกรรม 5 คำถาม	อ.ดร.ฤทธิไกร ไชยงาม
2	เครื่องมือจำเป็นในการเรียนรู้ (17 ม.ค. 2560)	1. " ฟัง" ได้ 2. "จำประเด็น" ได้ 3. "ถอดบทเรียน" ตนเอง ได้	1. ทำความสงบ ผ่อนคลายก่อนเรียน เจริญสติอย่างถูกต้อง 2. ชมคลิป "ครูใหญ่" 3. วิเคราะห์ตีความ ภาวะผู้นำของ "ครูใหญ่" 4. สรุป สะท้อน และถอดบทเรียนตนเอง	อ.ดร.ฤทธิไกร ไชยงาม
3	“ภาวการณ์เป็นผู้นำ” (24 ม.ค. 2560)	มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับทฤษฎีภาวะผู้นำ	1. ฟังบรรยายพิเศษจาก คณบดีคณะศึกษาศาสตร์ 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	ผศ.ดร.พชรวิทย์ จันทร์ศิริสิร
4	ภาวะการเป็นผู้นำ (วิเคราะห์ตนเอง) (31 ม.ค. 2560)	1. รู้จักภาวะผู้นำในตนเอง 2. มีแผนพัฒนาภาวะผู้นำในตนเอง	1. สรุปการถอดบทเรียน ทฤษฎีภาวะผู้นำ จากการฟังบรรยาย ในสัปดาห์ที่ผ่านมา 2. กิจกรรม "สามเหลี่ยมตัวฉัน" วิเคราะห์ภาวะผู้นำในตนเอง 3. ทำแผนพัฒนาภาวะผู้นำในตนเอง	อ.ดร.ฤทธิไกร ไชยงาม
5	“กิจกรรมพัฒนานิสิต” (7 ก.พ. 260)	มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับกิจกรรมพัฒนานิสิต ได้แก่ เป้าประสงค์ แนวปฏิบัติ ระเบียบ ข้อบังคับ และข้อบังคับ ในการทำกิจกรรมพัฒนานิสิต	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (รองอธิการบดีฝ่ายพัฒนานิสิต) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	อ.ดร.มลฤดี เชาวรัตน์
6	ระดมปัญหา วิเคราะห์ปัญหา กำหนดหัวข้อโครงการ (กิจกรรมพัฒนาภาวะผู้นำ) (14 ก.พ. 2560)	1. พัฒนาทักษะการคิดวิเคราะห์ 2. พัฒนาทักษะการทำงานเป็นทีม	1. กิจกรรม “ต้นไม้ปัญหา” 2. นำเสนอและแลกเปลี่ยนเรียนรู้หน้าชั้นเรียน	อ.ดร.ฤทธิไกร ไชยงาม
7	การเขียนโครงการ และการประเมินโครงการ(ทฤษฎี) (21 ก.พ. 2560)	มีความรู้ความเข้าใจในการเขียนโครงการ และการประเมินโครงการ	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (ผู้ช่วยอธิการบดีฝ่ายประกันคุณภาพ) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	ผศ.ดร.จินดาพร จำรัสเลิศลักษณ์
8	วิพากษ์ตัวอย่างโครงการ (28 ก.พ. 2560)	มีความรู้ความเข้าใจในการเขียนโครงการ และการประเมินโครงการ	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (ผู้ช่วยอธิการบดีฝ่ายประกันคุณภาพ) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	อ.ดร.ฤทธิไกร ไชยงาม
9	ทดสอบกลางภาคเรียน (11 มี.ค. 2560) 16:00 น. – 17:00 น.	ความรู้เกี่ยวกับภาวะผู้นำ การเขียนโครงการ การบริหารโครงการ และการประเมินโครงการ	ทดสอบกลางภาคเรียน	สำนักศึกษาทั่วไป
10	“การเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21” (21 มี.ค. 2560)	มีความรู้และเข้าใจในการวิธีการเรียนรู้และฝึกฝนตนเองสู่การเป็นผู้นำในศตวรรษที่ ๒๑	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (ผศ.ดร.ฉันทนา เวชโอสถศักดา) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	ผศ.ดร.ฉันทนา เวชโอสถศักดา
11	การเขียนหนังสือราชการ (28 มี.ค. 2560)	สามารถอธิบายวิธีการเขียนหนังสือราชการที่ถูกต้องได้	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (อ.ดร.โสภี อุ่นทะยา) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	อาจารย์ ดร.โสภี อุ่นทะยา (กำลังประสาน)
12	การพูดในที่สาธารณะ (4 เมษายน 2560)	สามารถบอกหลักการและวิธีการของการพูดในที่สาธารณะที่ดีได้	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (รศ.วีณา วีสะเพ็ญ) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	รศ.วีณา วีสะเพ็ญ (กำลังประสาน)
13	ระเบียบราชการเกี่ยวกับการเงินและพัสดุ (11 เม.ย. 2560)	สามารถอธิบายวิธีการและบอกระเบียบ ขั้นตอน ของการจัดการเกี่ยวกับการเงินและพัสดุได้	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (เจ้าหน้าที่การเงิน ของมหาวิทยาลัย) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	เจ้าหน้าที่ผู้เชี่ยวชาญการเงินและพัสดุ
14	เรียนรู้จากผู้นำ (นายกเทศมนตรีเมืองมหาสารคาม) (18 เม.ย. 2560)	1. สามารถบอกปัจจัยของความสำเร็จของวิทยาการซึ่งเป็นผู้นำที่ได้รับการยอมรับในสังคม 2. สามารถอธิบายหลักการและวิธีการในการทำงานของวิทยากร ซึ่งเป็นผุ้นำที่ได้รับการยอมรับได้	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (นพ.กิตติศักดิ์ คณาสวัสดิ์ ) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	นพ.กิตติศักดิ์ คณาสวัสดิ์ และอาจารย์ประจำกลุ่มเรียน
15	เรียนรู้จากผู้นำ (ผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคาม) (25 เม.ย. 2560)	1. สามารถบอกปัจจัยของความสำเร็จของวิทยาการซึ่งเป็นผู้นำที่ได้รับการยอมรับในสังคม 2. สามารถอธิบายหลักการและวิธีการในการทำงานของวิทยากร ซึ่งเป็นผุ้นำที่ได้รับการยอมรับได้	1. ฟังบรรยายจากวิทยากร (นายสเน่ห์ นนทะโชติ ผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคาม) 2. ถาม-ตอบ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับวิทยากร	นายสเน่ห์ นนทะโชติ ผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคาม อาจารย์ประจำกลุ่มเรียน
16	นำเสนอผลงาน (กำหนดวันเวลา สถานที่ภายหลัง)	นิสิตได้ฝึกทักษะการนำเสนอ กล้าคิด กล้าแสดงออก	1. แต่ละกลุ่มนำเสนอผลงานการทำโครงการ 2. แลกเปลี่ยนเรียนรู้และสะท้อนบทเรียน	อาจารย์ประจำกลุ่มเรียน

อย่างไรก็ตาม แผนการเรียนการสอนนี้อาจเปลี่ยนแปลงได้ตามความเหมาะสมและความจำเป็น ทั้งนี้ต้องยึดเอาเป้าหมายการเรียนรู้เป็นสำคัญ

ส่วนเรื่องการประเมินผลการศึกษานั้น ผู้สนใจสามารถดูรายละเอียดใน มคอ.๓ ที่ได้แชร์ลิงค์ไว้ หากมีข้อเสนอแนะอย่างไร หรือสงสัยอย่างไร นิสิตสามารถซักถามอาจารย์ได้ทางกลุ่มเฟสบุ๊คที่ได้สร้างขึ้นเพื่อให้การสื่อสารการเรียนรู้สะดวกรวดเร็วมากขึ้น