ประเด็นในทางวิชาการของการบรรยาย หรือการจัดการเรียนการสอนในวันนี้ ศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ฯ มิได้บรรยายอะไรให้ไกลโพ้นไปจากความเป็นจริงอันเป็นจุดยืนของนิสิต เพียงเพราะอยากให้นิสิตได้ตระหนักในการรู้ตัวเองเป็นอันดับแรก

เมื่อวันที่ 16 สิงหาคม 2559 ศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ฤทธิเดช อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาสารคาม ให้เกียรติมาบรรยายในรายวิชาภาวะผู้นำในประเด็น “บัณฑิตที่พึงประสงค์” ณ อาคารพัฒนานิสิต

การบรรยายครั้งนี้มิใช่การบรรยายในแบบ “ผู้สอน” เสียทั้งหมด หากแต่เป็นวาระตามหลักคิดที่ “เรา” ออกแบบไว้ตั้งแต่เมื่อครั้งบุกเบิกรายวิชาการพัฒนานิสิตเมื่อปี 2554 กล่าวคือ นี่คือวาระที่ผู้บริหารมาพบนิสิต นี่คือวาระ “พ่อพบลูก” นี่คือวาระของ “คนบ้านเดียวกัน”




การบรรยายครั้งนี้ ศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ฯ ยังคงเป็น “ตัวตน” ของท่านเหมือนที่ผมเคยสัมผัสมักคุ้น นั่นก็คือการบรรยายกึ่งการเล่าเรื่องอย่างเป็นกันเอง เน้นการสื่อสารเรียบง่าย ผสมปนเปกันไปทั้งภาษาไทยกลาง ภาษาอีสาน พร้อมๆ กับภาษาอังกฤษเป็นระยะๆ พอหอมปากหอมคอ เพื่อให้เห็นถึงอัตลักษณ์ทางภาษาของความเป็นชาติพันธุ์ที่ยึดโยงไปสู่ภาษาสากล หรือภาษาที่แพร่หลายในสังคมปัจจุบัน

หลายต่อครั้งมีการหยิบยก “ประสบการณ์ชีวิต” ของท่านมาแชร์กับนิสิต ซึ่งผมมองว่านี่คือการ “แชร์ชีวิต” อย่างแท้จริง มีทั้งประสบการณ์ความสำเร็จและล้มเหลว และล้วนเป็นประสบการณ์ที่ใกล้เคียงกับวันและวัยของนิสิตอย่างไม่ผิดเพี้ยน ทำให้นิสิตมองเห็นภาพแจ่มชัด –ใกล้ตัว-แตะต้องสัมผัสได้

และที่สำคัญมากๆ เลยก็คือการหยิบยกเรื่องราวอันเป็น “ทุนชีวิต” ของท่านเองมาสื่อสาร แบ่งปันต่อนิสิต โดยเฉพาะประเด็นของการเป็น “ลูกชาวนา” ที่ต้องดิ้นรนต่อสู้ทุกมิติเพื่อการพัฒนาตนเองผ่านระบบทางการศึกษาโดยไม่รังเกียจรังงอน หรือดูหมิ่น “รากเหง้า” ของตนเอง ผูกรวมถึงประสบการณ์ชีวิตที่เติบโตและเติบกล้ามาจากสายวิชาชีพอันเป็น “อาชีวศึกษา” ที่ท่านยืนยันว่าบ่มให้ท่าน “มีวินัย อดทน ซื่อสัตย์”

ซึ่งทั้งปวงนั้นท่านยังไม่ลืมที่จะผ่องถ่ายการเรียนรู้ไปยังคนในครอบครัว โดยเฉพาะลูกๆ ของท่านเอง


หรือกระทั่งในความเป็นจริงของการเรียนรู้ชีวิต ท่านก็ยกตัวอย่างประสบการณ์ตรงของท่านที่มีทั้งที่ “สอบได้และสอบตก” รวมไปถึงการ “ดู แดก ดิ้น” ในวิถีกิจกรรมและโลกส่วนตัว ซึ่งเรียกได้ว่าครบรสชาติของการเป็นนิสิตนักศึกษาไม่แพ้คนอื่น หากแต่ย้ำเน้นว่า “เรียนรู้อย่างมีสติ เรียนรู้อย่างพอประมาณ และมีความรับผิดชอบต่อการเรียนรู้และหน้าที่หลักหน้าที่รองของตนเอง”





โดยส่วนตัวมองมองว่า นี่คือวิธีการสอนที่น่าสนใจ ระดับอธิการบดีลงมา “เปิดเปลือยชีวิต” กับนิสิต หรือลูกๆ หลานๆ เช่นนี้ ผมถือว่านี่คือการเรียนรู้ในระบบสังคมครัวเรือนที่ไม่แยกขาดออกไปจากสังคมโลก เพราะทำให้เห็นว่าชีวิตมี “ขาว-ดำ : เหรียญมีสองด้าน” และที่สำคัญคือ “ชีวิตที่มีจุดหมาย และการไปถึงจุดหมายได้ต้องประกอบด้วยความเพียรพยายาม และการไม่ลืมรากเหง้า กำพืดตัวเอง”

ในส่วนประเด็นในทางวิชาการของการบรรยาย หรือการจัดการเรียนการสอนในวันนี้ ศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ฯ มิได้บรรยายอะไรให้ไกลโพ้นไปจากความเป็นจริงอันเป็นจุดยืนของนิสิต เพียงเพราะอยากให้นิสิตได้ตระหนักในการรู้ตัวเองเป็นอันดับแรก

การรู้ตัวเองในความหมายของอธิการบดี -- ผมเข้าใจว่ารู้หมุดหมายของตัวเองว่าจะเรียนไปเพื่ออะไร และรู้ว่าสถาบันที่ตนเองเข้ามาเรียนรู้นั้นเป็นอย่างไร มีหมุดหมายในการผลิตบัณฑิตออกสู่การรับใช้สังคมอย่างไร และนั่นสัมพันธ์กับหมุดหมายเชิงเดี่ยวอันเป็นตัวตนของนิสิตหรือไม่ !




ด้วยเหตุดังกล่าวนี้ คำว่า “บัณฑิตที่พึงประสงค์ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม” ท่านจึงจำกัดความหมายผ่านแก่นสารความคิดหลักของมหาวิทยาลัยฯ ที่สำคัญๆ คือ

  • ปรัชญา : ผู้มีปัญญาพึงเป็นอยู่เพื่อมหาชน
  • เอกลักษณ์ : เป็นที่พึ่งของสังคมและชุมชน
  • อัตลักษณ์นิสิต : เป็นผู้ช่วยเหลือสังคมและชุมชน
  • ค่านิยมนิสิต : (MSU FOR ALL) คือ “พึ่งได้” (พึ่งตนเองได้ และเป็นที่พึ่งของคนอื่นได้)

นอกจากนั้นก็เชื่อมโยงกลับสู่ปรัชญาอันเป็นอุดมคติไทย นั่นก็คือ “คนดี มีปัญญา นำพาสุข” หรือ “เก่ง ดี มีสุข” นั่นเอง ซึ่งกรณีดังกล่าวนี้ได้มีการอธิบานยขยายความเพิ่มเติมในเชิงทฤษฎีและยกตัวอย่างที่เป็นจริงประกอบให้ “เห็นภาพ” ควบคู่กันไป ยกตัวอย่างเช่น

  • คนดี ประกอบด้วย การคิดดี การพูดดี การทำดี
  • มีปัญญา ประกอบด้วย รอบรู้เท่าทันต่อสังคม มีภาวะผู้นำ เก่งในวิชาชีพ รู้หลากหลายศาสตร์ มีทักษะการคิดที่หลากหลาย ใช้ภาษาได้ถูกต้องและหลากหลาย
  • นำพาสุข ประกอบด้วย รู้คุณค่าตัวเองและผู้อื่น ยอมรับความหลากหลายของผู้คน เข้าใจวิถีไทยและวิถีโลก





เช่นเดียวกับการให้ความสำคัญต่อการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 เพื่อก่อให้เกิดความรู้และทักษะอันแท้จริงกับนิสิต รวมถึงหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ที่ประกอบด้วยหลักคิด “3 ห่วง 2 เงื่อนไข” คือ

  • 3 ห่วง : พอประมาณ มีเหตุผล มีภูมิคุ้มกันที่ดีในตัวเอง
  • 2 เงื่อนไข : ความรู้ และคุณธรรม


รวมถึงการสรุปองค์รวมคืนกลับเข้าสู่เรื่องของกรอบมาตรฐานคุณวุฒิอุดมศึกษา (TQF) ที่นิสิตต้องรับรู้ เพราะคืออีกตัวชี้วัดหนึ่งของการเป็นบัณฑิตที่พึงประสงค์ หรือบัณฑิตที่มีคุณภาพ ตอบโจทย์คุณค่าและมูลค่าที่สังคมคาดหวัง

  • ด้านคุณธรรม จริยธรรม (Ethics and Morals)
  • ด้านความรู้ (Knowledge)
  • ด้านทักษะทางปัญญา (Cognitive Skills)
  • ด้านทักษะความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและความรับผิดชอบ (InterpersonalSkills and Responsibility)
  • ด้านทักษะการวิเคราะห์เชิงตัวเลข การสื่อสารและการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ (Numerical, Communication and Information Technology Skills)





ในตอนท้ายของการบรรยายนั้น ศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ฤทธิเดช ได้ขมวดประเด็นเชิงความคิดที่ว่าด้วย “ผู้นำนิสิต” เข้ามาเพื่อให้นิสิตได้ขบคิดว่า “ใช่หรือไม่” หรือ “คุณลักษณะที่ว่านี้เป็นผู้นำนิสิตที่สัมพันธ์กับสังคมแห่งการเรียนรู้ในปัจจุบันมากน้อยแค่ไหน” เป็นต้นว่า

  • เป็นนักออกแบบการเรียนรู้ (Facilitator)
  • เป็นนักจัดการความรู้
  • เป็นนัก “สอนงาน สร้างทีม” บริหารจัดการองค์กรแบบมีส่วนร่วม และการสอนงาน (Coaching)
  • มีทักษะในการเรียนรู้คู่บริการ
  • มีทัศนคติที่ดีต่อการรับใช้สังคม และเชื่อว่าสังคม หรือชุมชนเป็นสังคมแห่งความรู้เฉกเช่นกับมหาวิทยาลัย
  • มีทักษะการเรียนรู้อย่างเป็นทีม ผ่านการปฏิบัติจริง (Action Learning ) และการลงมือทำ (Learning by doing)
  • มีทักษะและแนวคิดของการเป็น “ผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต” (Lifelong Learning) เป็นผู้นำโดยการเรียนรู้สั่งสม (Leader by training) เพื่อก่อให้เกิดความรู้และทักษะ หรือปัญญาปฏิบัติ
  • มีความรู้ (Knowledge) ทั้งในมิติของวิชาชีพและทักษะชีวิต “เก่ง ดี มีสุข”
  • มีแนวคิดการเรียนรู้จากข้อผิดพลาด (ผิดเป็นครู) และ “ปัญญาปฏิบัติ” ผ่านการสะท้อนบทเรียน (Reflection) ถอดบทเรียน (lesson learned) บนฐานของการลงมือทำจริงทั้งที่สำเร็จและล้มเหลว
  • มีแนวคิดเรื่องรากเหง้า หรือสำนึกรักษ์บ้านเกิด
  • มีแนวคิดเรื่องคนต้นแบบ


หมายเหตุ ภาพ : จันเพ็ญ ศรีดาว / อติรุจ อัคมูล / สุริยะ สอนสุระ