โยนิโสมนสิการ คือ การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การทำในใจคือการทำอะไรไว้ ซึ่งเราต้องมาทำความเข้าใจให้เข้าถึงแก่นแท้กันสักหน่อยครับ ซึ่งผู้เขียนจะอธิบายให้เข้าใจได้อย่างง่ายๆ พอเป็นแนวทางแก่ผู้ที่สนใจใฝ่เรียนรู้ในการปฏิบัติ การทำในใจนั้น คือ การนึก ภาวนา เจริญให้เกิดขึ้น เป็นการนึกนำรูปธรรม หรือ นามธรรม ก็ได้ การนึกรูปธรรมจะนึกอย่างไรได้ ในเมื่อรูปธรรมเป็นสิ่งจับต้องได้แต่มาอยู่ในใจเราได้อย่างไร เมื่ออธิบายมาถึงตรงนี้ เราท่านทั้งหลายพอจะระลึกถึงได้ถึงกสิณ ซึ่งเป็นองค์กรรมฐานหมวดหนึ่งใน กรรรมฐาน ๔๐ ประการที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าท่านได้ทรงสั่งสอนเราไว้ กสิณนั้นเป็นส่วนรูปธรรมที่เรานำมานึกเป๋็นภาพที่ปรากฏภายในจิตใจให้เราได้ล่วงรู้สัมผัสจากใจพอเป็นสื่อเหนี่ยวนำให้จิตเราเขข้าถึงสมาธิขั้นสูงต่อไป
การนำสิ่งหนึ่งสิ่งใดมาไว้ในใจนั้นต้องคำนึงถึงว่าสิ่งนั้นๆเป็นคุณเป็นประโยชน์แก่การทำปัญญาให้รู้แจ้งไหม เช่นสามารถทำให้กิเลสในใจเราเบาบางลงหรือสามารถปล่อยวางในสิ่งที่เรายึดถือมั่นหมายลงไปได้
ยกตัวอย่าง เรานำเอาอสุภะคือ สิ่งที่ไม่สวยไม่งามมาเพ่งพินิจเพื่อจะดับราคะภายในจิตใจไม่ให้กิเลสมารคือตัณหานั้นพุ่งทะยานเพิ่มพูนในจิตใจ หรือ การนึกหลักธรรมว่ามันเป็นเพียงสิ่งธรรดาสามัญที่เกิดขึ้นดับลง หรืออย่างเช่นคนๆนี้ก็เป็นอย่างนี้เป็นนิสัยของเขา ปกติเขาก็เป็นอย่างนั้นจะเอาอะไรมากมายไป ซึ่งจะทำให้ใจเราไม่สำคัญมั่นหมายยึดมั่นไปได้ ใจเราก็สามารถวางลง ซึ่งเป็นแนวทางวิถีทางในการเจริญโยนิโสมนสิการ
เมื่อเราทำโยนิโสมนสิการเป็นชประจำเรื่อยๆ กิเลสที่ติดแน่นก็เริ่มคลายลงไป ถดถอยน้อยลง
