ผักปู่ย่า จะผลิออกในช่วงฤดูหนาว ... ส่วน “ดอกและยอดอ่อน” นำไปปรุงเป็น... "ส้าผัก"

       

      วันก่อนผู้เขียนได้เล่าเรื่องการจัดอาหารของทางล้านนา...ที่ใช้“ขันโตกหรือโก๊วะข้าว... ทำมาจากไม้สักในการทำขันโตก..และได้คุยเรื่องอาหารของชาวล้านนาที่ส่วนใหญ่จะเน้นผัก ที่ขึ้นตามฤดูกาลเช่นในฤดูฝน.. จะมีอาหารจากป่า คือ “ผักปู่ย่า” ในวันนี้ได้ค้นคว้าเรื่อง “ผักปู่ย่า” เป็นชื่อของพืชชนิดหนึ่งที่จัดเป็นพืช ... ผักพื้นบ้านทางภาคเหนือ “ผักปู่ย่า” มีชื่อเรียกแตกต่างกันออกไปในแต่ละท้องถิ่น ได้แก่


    - ภาคเหนือ เรียก ผักปู่ย่า หนามปู่ย่า ทะเน้าซอง

    - ภาคกลาง เรียก ช้าเลือด

    - ภาคอีสาน เรียก ผักกาดย่า

    - นครพนม เรียกว่า ผักขะยา

    - จังหวัดเลย เรียก ผักคายา


         ผักปู่ย่า มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า แคสซาลพิเนีย มิโมซอยเดส (Caesalpinia mimosoides Lamk.) จัดอยู่ในวงศ์ เล็คกูมิโนซี (LEGUMINOSAE)


ลักษณะทางพฤษศาสตร์ ของ “ผักปู่ย่า” …จัดเป็นไม้เถา ลำต้น ตั้งตรงหรือเลื้อยพันต้นไม้อื่น... มีความสูงต้นมากกว่า 1 เมตร ... ลำต้นมีหนามแหลมมากมายทั้งลำต้นและก้านใบ.. ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก ออกเป็นคู่ตรงข้ามกัน ก้านใบยาว 25-40 ซม. ยอดอ่อนมีสีน้ำตาลแดง ใบย่อยมี 10-30 คู่ และแตกออกไปอีก 10-20 คู่ ... ใบมีลักษณะกลมมน ขนาดกว้าง 4 มม. ใบสามารถหุบเข้าหากันได้เมื่อถูกสัมผัส ก้านใบสีแดง มีหนามแหลมตามกิ่งก้านทั่วไป ดอกเป็นดอกช่อยาว 20-40 ซม. ลักษณะเป็นพุ่ม ดอกสีเขียวอมชมพูน้ำตาล แต่ถ้าดอกมีสีเหลืองจะมีรสเปรี้ยว ใช้ทำยำ ผักปู่ย่า จะบานดอกในช่วงฤดูหนาว ขนาดของดอกยาว 1.2-2 ซม. กว้าง 1-1.8 ซม. ลักษณะเป็นแผ่นแบนและปลายเรียวแหลม ผล ...เป็นฝักขนาดเท่าหัวแม่มือภายในมีเมล็ด 2 เมล็ด ใบและช่อดอก ... มีกลิ่นฉุนรุนแรงคล้ายกลิ่นแมงกะแท้หรือแมงดา ชาวบ้านว่าผักปู่ย่ามีกลิ่นหอมนวลน่ากิน ผักปู่ย่า ...พบขึ้นในแหล่งธรรมชาติบริเวณ ป่าละเมาะ ป่าเต็งรัง ป่าผสมผลัดใบ และบริเวณชายป่าที่รกร้าง ชอบขึ้นรวมกับต้นไม้อื่นๆ ขยายพันธุ์ได้โดยการเพาะเมล็ด ผล มีลักษณะเป็นฝัก บวมพอง มีหนามเล็กๆ ขนาดเท่าหัวแม่มือ ภายในฝักจะมีเมล็ด 2 เมล็ด


       คุณประโยชน์ทางด้านอาหาร
ส่วนที่เป็นผัก ได้แก่ ยอดอ่อน ใบอ่อนและดอกของผักปู่ย่า... ใช้รับประทานเป็นผักได้ เช่น ยอดรับประทานสดกับซุปหน่อไม้ ... ยอดอ่อนและใบอ่อนผลิออกในช่วงฤดูหนาว (เดือนตุลาคม-เดือนกุมภาพันธุ์) ชาวเหนือรับประทาน ... ยอดอ่อน ใบอ่อนของผักปู่ย่า...ส่วนดอกและยอดอ่อนนำไปปรุงเป็น "ส้าผัก" ได้โดยปรุงร่วมกับมะเขือแจ้ ยอดมะม่วงและเครื่องปรุงรสหลายชนิด
 

       ประโยชน์ในการเป็นพืชสมุนไพร
ยอดอ่อนและดอก มีรสเปรี้ยว ฝาดเผ็ดร่วมกัน จึงมีสรรพคุณ บำรุงเลือด แก้วิงเวียน และจากรายงานผลการวิจัยที่ค้นพบ พบว่า ...ในผักพื้นบ้านประเภทนี้ มี...สารต้านอนุมูลอิสระสูง ...จึงมีสรรพคุณในการลดหรือยับยั้งการสร้างเซลล์มะเร็งได้ดี

(http://natres.psu.ac.th/ดวงจันทร์ เกรียงสุวรรณ นักวิชาการเกษตร 6
คณะทรัพยากรธรรมชาติ)....


   

          

     

      

      

      

         

          

  สรุปได้ว่า วันนี้เรามาเรียนรู้เรื่อง... ผักปู่ย่า ซึ่งชาวล้านนา ...รับประทานที่... “ยอดอ่อนและใบอ่อน” ซึ่งผักปู่ย่าจะผลิออกในช่วงฤดูหนาวนะคะ ... ผักปู่ย่า ... มีประโยชน์ในการเป็น พืชสมุนไพร คือ สารต้านอนุมูลอิสระสูง ... ส่วน “ดอกและยอดอ่อน”นำไปปรุงเป็น... "ส้าผัก" .... ส่วน ส้าผัก คืออะไร? ....แล้วผู้เขียนจะนำมาเล่าให้ฟังใหม่ในครั้งต่อไปนะคะ


ขอบคุณค่ะ

๒๐ สิงหาคม ๒๕๕๗