มนุษย์ที่ข้ามชาติ : ไร้รัฐ ไร้สัญชาติ ไร้ความเป็นมนุษย์หรือ?



(ที่มารูปภาพ : http://www.oknation.net/blog/home/blog_data/626/62...



          มนุษย์ที่ข้ามชาติ : ไร้รัฐ ไร้สัญชาติ ไร้ความเป็นมนุษย์หรือ?

          โลกในปัจจุบันนี้ก้าวไกลมาก ผู้คนสามารถติดต่อสื่อสารได้เพียงแค่ปลายนิ้วมือ หรือเดินทางข้ามประเทศได้ในเวลาชั่วพริบตา แต่ความที่โลกเรากลายเป็นโลกไร้พรมแดน ก็มีปัญหาเกิดขึ้นหลายเรื่องด้วยกัน หนึ่งในนั้นคือปัญหาของมนุษย์ที่ข้ามชาติ ปัญหาของมนุษย์ข้ามชาติที่สำคัญปัญหาหนึ่งคือปัญหาความไร้รัฐ ไร้สัญชาติ ซึ่งปัญหานี้เป็นปัญหากับทุกประเทศทั่วโลก ประเทศไทยก็เป็นประเทศหนึ่งที่มีปัญหาเรื่องความไร้รัฐ ไร้สัญชาติด้วยเช่นกัน

          ปัญหาความไร้สัญชาติ (Nationalityless) ที่เกิดขึ้นแก่บุคคลธรรมดา ก็คือ สภาพที่บุคคลไม่มีสัญชาติของประเทศใดเลยในโลก กล่าวโดยหลักกฎหมายได้ว่า คนไร้สัญชาติมีสถานะเป็นคนต่างด้าวในทุกประเทศของโลก

          แต่ปัญหาไร้สัญชาติจะรุนแรงมากขึ้นหากบุคคลไม่ได้รับการยอมรับให้ “สิทธิอาศัย” โดยรัฐใดเลยในโลก โดยผลของกฎหมาย บุคคลในสถานการณ์นี้จึงตกเป็น“คนต่างด้าวผิดกฎหมาย” ในทุกประเภทของโลก บุคคลในลักษณะนี้จึงตกเป็น “คนไร้รัฐ” (Stateless) โดยสิ้นเชิง1
          สาเหตุความไร้สัญชาติในประเทศไทยไว้ 2 ลักษณะคือ ความไร้สัญชาติทั้งด้านข้อกฎหมาย และ ความไร้สัญชาติโดยข้อเท็จจริง2 ความไร้สัญชาติด้านข้อกฎหมาย สามารถจำกัดความได้ว่า “ไม่มีกฎหมายใดเลย กำหนดกระบวนการ หรือวิธีให้สัญชาติแก่บุคคล” สำหรับความไร้สัญชาติด้านข้อเท็จจริงนั้น มีสาเหตุ 2 รูปแบบ ที่เป็นข้อบกพร่องทั้งผู้ปกครองและในระบบราชการไทยมากที่สุด นำไปสู่การผลักให้เด็กไทยที่มีสิทธิอยู่แล้วตามกฎหมาย กลายเป็นคนชายขอบ โดยเฉพาะเด็กๆ ที่เกิดและเติบโตในประเทศไทย อาจสรุปได้ว่ากลไกราชการนี้เองที่มีส่วนร่วมในการละเมิดสิทธิประชาชน และสิทธิมนุษยชน ก็ไม่น่าเกลียด สาเหตุในที่นี้ คือ ไร้สัญชาติเกิดจากความไม่รู้ ไม่สามารถพิสูจน์ตนเองว่า ตนเองกำเนิดและเกี่ยวพันกับรัฐได้อย่างไร ซึ่งมีอยู่หลายครอบครัว หรือ รู้และบุคคลนั้นเชื่อ พร้อมทั้ง อ้างได้ว่า มีข้อเท็จจริงและพิสูจน์ตนเองได้ แต่เจ้าหน้าที่รัฐไม่เชื่อ โดยเฉพาะฝ่ายปกครองและฝ่ายความมั่นคง เช่นล่าสุด กรณีชาวบ้านแม่อาย ที่ถูกนายอำเภอถอนสัญชาติ นับว่ารุนแรงที่สุด ละเมิดสิทธิประชาชนมากที่สุด ซึ่งกระทำการในนามของรัฐ

          ตัวอย่างของเด็กไร้สัญชาติที่สำคัญตัวอย่างหนึ่งคือน้องดนัย ยื่อบ๊อ น้องดนัยเกิดวันที่ 16 พฤษภาคม 2542 ที่โรงพยาบาลฝาง จังหวัดเชียงใหม่ มารดาชื่อนางหมี่ยื่ม ยื่อบ๊อ เป็นชาวอาข่าดั้งเดิม ได้รับสัญชาติไทยในวันที่ 13 พฤษภาคม 2552 มีบิดาชื่อนายอาบู เป็นชาวอาข่าที่อพยพมาจากประเทศเมียนมาร์ เป็นคนต่างด้าวเข้าเมืองผิดกฎหมาย เนื่องจากไม่มีหนังสือเดินทาง ไม่มีการตรวจลงตราแต่อย่างใด

          การได้มาซึ่งสัญชาติ บุคคลนั้นจะต้องมีจุดเกาะเกี่ยวกับรัฐนั้นอย่างใกล้ชิด เช่นได้ตามหลักการสืบสายโลหิต คือได้มาจากบิดามารดา หรือได้ตามหลักดินแดน คือเกิดในรัฐใดรัฐหนึ่ง ซึ่งในกรณีนี้ น้องดนัยเกิดในประเทศไทย จึงน่าจะได้สัญชาติไทยตามหลักดินแดน แต่สูติบัตรของน้องดนัยระบุว่าไม่ได้สัญชาติไทย เนื่องจากถูกพระราชบัญญัติสัญชาติดักเอาไว้ กล่าวคือ พระราชบัญญัติสัญชาติ ม.7 ทวิ3 วางหลักว่า 

           "ผู้เกิดในราชอาณาจักรไทย โดยบิดาและมารดาเป็นคนต่างด้าว ย่อมไม่ได้รับสัญชาติไทย ถ้าในขณะที่เกิดบิดาตามกฎหมายหรือบิดาซึ่งมิได้มีการสมรสกับมารดาหรือมารดาของผู้นั้นเป็น

          (๑) ผู้ที่ได้รับการผ่อนผันให้พักอาศัยอยู่ในราชอาณาจักรไทยเป็นกรณีพิเศษเฉพาะราย

          (๒) ผู้ที่ได้รับอนุญาตให้เข้าอยู่ในราชอาณาจักรไทยเพียงชั่วคราว หรือ

          (๓) ผู้ที่เข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรไทยโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมือง

          ในกรณีที่เห็นสมควร รัฐมนตรีจะพิจารณาและสั่งเฉพาะรายหรือเป็นการทั่วไปให้บุคคลตามวรรคหนึ่งได้สัญชาติไทยก็ได้ ตามหลักเกณฑ์ที่คณะรัฐมนตรีกำหนด

          ผู้เกิดในราชอาณาจักรไทยซึ่งไม่ได้สัญชาติไทยตามวรรคหนึ่งจะอยู่ในราชอาณาจักรไทยในฐานะใด ภายใต้เงื่อนไขใด ให้เป็นไปตามที่กำหนดในกฎกระทรวง ทั้งนี้ โดยคำนึงถึงความมั่นคงแห่งราชอาณาจักรและสิทธิมนุษยชนประกอบกัน ในระหว่างที่ยังไม่มีกฎกระทรวงดังกล่าว ให้ถือว่าผู้นั้นเข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรไทยโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมือง"

           ซึ่งตัวน้องดนัยเอง บิดามารดาของน้องดนัยไม่ได้รับสัญชาติไทยขณะที่น้องดนัยเกิด คือเป็นคนต่างด้าว และบิดามารดาของน้องดนัยเข้าเมืองชั่วคราว ดังนั้น น้องดนัยจึงถูกสันนิษฐานว่าเป็นเข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรไทยโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมืองหรือเป็นคนต่างด้าวเข้าเมืองผิดกฎหมายนั่นเอง

           แม้ว่าน้องดนัยจะเกิดในประเทศไทย แต่น้องดนัยไม่ได้สัญชาติไทย และไม่มีสัญชาติอื่น ดังนั้นน้องดนัยจึงถูกละเมิดสิทธิมนุษยชนในเรื่องสัญชาติ น้องดนัยเสียสิทธิหลายอย่าง เพราะสิทธิบางอย่างจะได้รับก็ต่อเมื่อมีสัญชาตินั้นๆ ยิ่งไร้สัญชาติโดยการเกิดยิ่งเสียสิทธิมากยิ่งขึ้น เช่น ประเทศไทยไม่ได้ให้ความคุ้มครองทางการทูตกับคนที่ไม่ได้มีสัญชาติไทย

          แต่ในปัจุบันได้มีความคืบหน้าในเรื่องการได้สัญชาติของน้องดนัยแล้ว คือ ในที่สุด ทางราชการได้ยอมเพิ่มชื่อของน้องดนัยลงในทะเบียนแล้ว และจะพาไปทำบัตรประชาชนในอนาคต

          นอกจากเรื่องของน้องดนัยแล้ว ยังมีปัญหาความไร้สัญชาติที่นำมาสู่การขาดโอกาสในการศึกษาทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของเด็กคนหนึ่ง คือ น้องหม่อง ทองดี4
          ด.ช.หม่อง ทองดี อายุ 12 ปี หรือ น้องหม่อง ศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนบ้านห้วยทราย อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ โดยชนะการร่อนเครื่องบินกระดาษได้นานที่สุดถึง 12.5 วินาที แต่ปัญหาคือ ด.ช.หม่อง ทองดี ยังไม่มีสัญชาติไทย ทำให้เกิดปัญหาการเดินทางขึ้น เนื่องจากเมื่อไม่มีสัญชาติก็ไม่สามารถขอทำหนังสือเดินทางเพื่อเดินทางออกนอกประเทศได้

          น้องหม่อง ไม่มีสัญชาติไทย เนื่องจากบิดาและมารดาเป็นแรงงานต่างด้าวสัญชาติพม่า ซึ่งเด็กผู้นี้ถือบัตรประจำตัวบุคคลแทนสัญชาติไทย จากปัญหาดังกล่าว หากน้องหม่องไม่สามารถเดินทางไปแข่งขันที่ประเทศญี่ปุ่นได้จริง ถือเป็นเรื่องน่าเสียดายมาก เพราะเป็นการตัดความฝันของเด็กคนหนึ่งที่มีความสามารถ และทางประเทศไทยอาจต้องจัดหาตัวแทนที่ได้รับรางวัลที่ 2 รองจาก น้องหม่อง เดินทางไปร่วมแข่งขันแทน

          หากไม่สามารถช่วยน้องหม่องให้มีสิทธิเดินทางไปต่างประเทศ ถือเป็นเรื่องน่าเสียดายที่ประเทศไทยไม่สนับสนุนเยาวชนในการกระตุ้นเรื่องวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทั้งๆ ที่น้องหม่องเกิดที่ประเทศไทย ซึ่งนับเป็นคนไทยคนหนึ่ง แต่ติดที่เอกสารเท่านั้น ซึ่งจริงๆ แล้วหากจะขอสัญชาติก็น่าจะดำเนินการได้

          จากที่กล่าวมาทั้งหมดจะเห็นได้ว่า ปัญหาเรื่องไร้สัญชาติของเด็กในประเทศไทยนั้น ยังคงเป็นเรื่องใหญ่ และควรให้ความสำคัญเป็นอย่างมาก ดังนั้น การแก้ไขปัญหาความไร้รัฐนั้น ไม่ได้มีเพียงโดยการให้สัญชาติไทยเท่านั้น วิธีขจัดปัญหาความไร้รัฐนั้น เป็นได้หลายวิธี เช่น การยอมรับที่จะเป็นรัฐผู้รับรองความเป็นบุคคลตามกฎหมาย การยอมรับที่จะเป็นรัฐผู้ให้สิทธิอาศัยเพียงชั่วคราว การยอมรับที่จะเป็นรัฐผู้ให้สิทธิอาศัยในลักษณะถาวร หรือการยอมรับที่จะเป็นรัฐผู้ให้สัญชาติ5 เพื่อให้ความไร้รัฐ ไร้สัญชาติ ไม่เป็นปัญหาในการใช้ชีวิตของเด็กคนหนึ่งอีกต่อไป



จิดาภา รัตนนาคินทร์

27 เมษายน 2557



1 รศ.ดร.พันธุ์ทิพย์ กาญจนะจิตรา สายสุนทร. 2547. ความเป็นคนไร้รัฐและคนไร้สัญชาติในประเทศไทย : คืออะไร ? และควรจัดการอย่างไร ?. แหล่งที่มา : http://www.archanwell.org/autopage/show_page.php?t... 27 เมษายน 2557.

2 บทสรุป ปัญหาคนไร้สัญชาติ ในประเทศไทย. 2548. แหล่งที่มา : http://www.thaingo.org/story/nationless.htm 27 เมษายน 2557.

3 พระราชบัญญัติสัญชาติ. แหล่งที่มา :http://www.thaigeneralkonsulat.de/th/consular/nati... 27 เมษายน 2557.

4 เด็ก 12 ปี ชนะแข่งเครื่องบินกระดาษ แต่อดไปต่อ เพราะไร้สัญชาติ. 2552. แหล่งที่มา : http://hilight.kapook.com/view/40816 27 เมษายน 2557.

5 เด็กไร้รัฐและเด็กไร้สัญชาติในประเทศไทย. 2556. แหล่งที่มา : http://www.tobethai.org/drupal/content/เด็กไร้รัฐแ... 27 เมษายน 2557.