การเรียนรู้กระบวนการคิด
(Learning process of thinking)
ปัจจุบันสังคมได้เกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างมากในทุก ๆ ด้าน ไม่ว่าจะเป็นด้านเศรษฐกิจ สังคม การเมือง วัฒนธรรม การศึกษา และสิ่งแวดล้อม ผลพวงจากการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวสามารถมองได้ในหลายมิติ หากจะมองความเจริญด้านวัตถุ อาจกล่าวได้ว่าสังคมก้าวสู่สังคมทันสมัย หากมองด้านระบบเศรษฐกิจ และการเมืองปกครองโดยระบอบประชาธิปไตย หรือหากมองด้านเทคโนโลยี มีเครื่องอำนวยความสะดวกให้แก่มนุษย์ที่หลากหลายและทันสมัย เป็นต้น
เหล่านี้แสดงให้เห็นถึงวิวัฒนาการของการเปลี่ยนแปลงจากยุคที่ล้าหลังพัฒนาจนกลายเป็นยุคที่มีความเจริญรุ่งเรืองในหลากหลายด้านอย่างเช่นปัจจุบัน และย่อมปฏิเสธไม่ได้เลยที่ว่าความเจริญของสังคม ความทันสมัยของเทคโนโลยีต่างๆนาๆ และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นล้วนเกิดจาก “ความรู้” ความรู้ที่เป็นความสงสัยของมนุษย์ โดยเกิดจากการความคิดของมนุษย์ในแต่ละยุคที่ค่อยๆสงทอดความรู้ที่เกิดจากความคิดมาจนถึงปัจจุบัน และความรู้ดังกล่าวถูกพัฒนาขึ้นนั้นถูกแปลมาเป็นสิ่งต่างๆที่มนุษย์สร้างขึ้นมาจากความรู้จากความคิด อาทิ สิ่งอำนวยความสะดวกอย่างเทคโนโลยีสมัยใหม่ ตัวอย่าง ที่พักอาศัย อุปกรณ์เครื่องใช้ต่างๆ และอื่นๆอีกมากมายล้วนที่เกิดจากความคิดของมนุษย์ด้วยกันทั้งสิ้น และคำว่า “ความคิด” มีบุคคลหลายท่านที่ได้ให้ความหมายไว้ดังนี้
การคิด (Thinking) คือ การที่คนคนหนึ่งพยายามใช้พลังทางสมองของตน ในการนำเอาข้อมูล ความรู้ ประสบการณ์ต่างๆ ที่มีอยู่ มาจัดวางอย่างเหมาะสม เพื่อให้ได้มา ซึ่งผลลัพธ์ เช่น การตัดสินใจเลือกในสิ่งที่ดีที่สุด เป็นต้น ความสามารถในการคิด ทำให้มนุษย์มีความเป็นมนุษย์ ที่มีความแตกต่างจากสัตว์ สามารถแก้ปัญหาให้กับตนเองได้ สามารถคิดสร้างสรรค์เครื่องทุ่นแรง สร้างสิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆ สามารถสร้างความสุข ให้กับตนเอง และปกป้องตนเองให้พ้นจากภัยธรรมชาติได้ การคิด ทำให้คนไม่ถูกหลอก ด้วยการตีความ หรือยอมรับการตีความข้อมูลอย่างผิดๆ และไม่เชื่อถือสิ่งต่างๆ อย่างง่ายๆ แต่จะวินิจฉัยไตร่ตรอง และพิสูจน์ความจริง อย่างรอบคอบ ก่อนตัดสินใจเลือก และนำมาใช้ประกอบการดำเนินชีวิตด้านต่างๆ ได้อย่างเกิดประโยชน์สูงสุด ซึ่งผู้ที่จะสามารถเป็นเช่นนั้นได้ จะต้องมีคุณสมบัติประการหนึ่งในชีวิต นั่นคือ "คิดเป็น" (การพัฒนาทักษะการคิด โดย ศาสตราจารย์ ดร.เกรียงศักดิ์ เจริญวงศ์ศักดิ์ผู้อำนวยการสถาบันอนาคตศึกษาเพื่อการพัฒนา)
Ansubel (1963) กล่าวไว้ว่า การให้กรอบความคิดแก่ผู้เรียนก่อนเสนอเนื้อหาสาระใดๆ จะช่วยเป็นสะพาน หรือ โครงสร้างที่ผู้เรียนสามารถนำเนื้อหา สิ่งที่เรียนใหม่ๆไปเชื่อมโยงกับสิ่งที่มีมาก่อนทำให้เกิดการเรียนรู้ได้
ศาสตราจารย์ ดร.ชัยอนันต์ สมุทรวิณิช กล่าวไว้ว่า การคิดของคนเรามีหลายรูปแบบ มิใช่ตายตัว เพราะเราควรจะรู้ว่าในสภาวการณ์ใด เราควรจะคิดอย่างไร เช่น การคิดแบบนักวิเคราะห์ การคิดแบบรวบยอด การคิดแบบโครงสร้าง การคิดแบบผู้นำสังคม
Piaget (1964) กล่าวไว้ว่า กระบวนการพัฒนาโครงสร้างทางสติปัญญาของบุคคลเป็นผลเนื่องมาจากการปะทะสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับสิ่งแวดล้อม โดยบุคคลพยายามปรับตัว ปรับความรู้ ความคิดกับสิ่งแวดล้อมใหม่ๆให้อยู่ในสภาวะที่สมดุล และสามารถปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมรอบข้างได้
Edward De Bono ได้แบ่งการคิดออกเป็น 2 รูปแบบ คือ แบบที่ 1 คือ การคิดตามแนวดิ่งเป็นการคิดที่เป็นไปตามขั้นตอน และได้ผลของการคิดอยู่ในกรอบความคิดเดิม เช่น การคิดอย่างมีวิจารณญาณ
ตัวอย่าง การคิดที่เป็นเป็นไปอย่างเป็นระบบ มีความรอบคอบ และอยู่ในรูปแบบที่กำหนดไว้อย่างชัดเจน ซึ่งส่วนใหญ่แนวคิดตามแนวดิ่งนั้นจะอยู่ในรูปแบบขององค์กรของภาครัฐ และองค์กรที่เป็นในลักษณะของครอบครัว โดยกลุ่มองค์กรดังกล่าวจะมีรูปแบบที่องค์กรได้กำหนดไว้แล้วซึ่งเป็นวัฒนธรรมที่สะสมกันมาตั้งแต่เดิมจึงเป็นการอยากที่จะเปลี่ยนแปลงไปสู่รูปแบบใหม่ได้
ส่วนแบบที่ 2 การคิดตามแนวนอน เป็นการคิดที่ออกนอกกรอบ คิดแหวกแนวเพื่อให้ได้ผลการคิดใหม่ๆ หรือ สิ่งที่แปลกแตกต่างไปจากเดิม เช่น การคิดสร้างสรรค์
ตัวอย่าง การคิดแบบที่สองนั้นเป็นการคิดที่นำมาสู่การสร้างสรรค์สิ่งใหม่ให้เกิดขึ้นตามความฝันที่ตนเองได้วาดฝันไว้ให้เป็นจริง การคิดในลักษณะดังกล่าวจะเป็นจุดเปลี่ยนของรูปแบบที่มีอยู่ดังเดิมที่เป็นระบบมาเป็นความคิดใหม่ๆ ซึ่งการคิดในรูปแบบตามแนวนอนจะเป็นองค์กรที่เป็นผู้ประกอบการ เช่น บริษัท ห้างร้าน เป็นต้น ในยุคสังคมของความรู้มีอำนาจ และมีบทบาทสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงของสังคมในยุคปัจจุบัน ความรู้สร้างคนในเป็นคนที่มีความรู้ความสามารถต่อการสร้างสรรค์เปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้อมรอบข้างให้เป็นไปในรูปแบบที่ตนเองต้องการ การที่มนุษย์จะสามารถสร้างสรรค์สิ่งต่างๆให้เกิดขึ้นเป็นรูปเป็นร่างมาได้นั้น มนุษย์ต้องอาศัยการคิดที่หลากหลายรู้แบบ เช่น การคิดวิเคราะห์ สังเคราะห์ การคิดเชิงกลยุทธ์ เชิงสร้างสรรค์ และคิดแก้ปัญหา เหล่านี้เป็นการพัฒนาความคิดของมนุษย์อย่างไม่มีวันหยุดนิ่ง และเป็นบ่อเกิดของการเปลี่ยนแปลงหลายๆอย่างของสังคมในยุคปัจจุบัน
แต่ถึงอย่างไร ความรู้ ความสามารถ ที่เกิดจากกระบวนการคิดของมนุษย์จะสามารถสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆให้เกิดขึ้นในสังคมได้อย่างยั่งยืนได้นั้น ความรู้ และความสามารถดังกล่าวจะต้องมีคุณธรรมในการนำความรู้เหล่านั้นมาใช้ในการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆในเกิดขึ้นในสังคมได้อย่างยั่งยืนได้
