จากการเดินทางไปประเทศฝรั่งเศส ได้มีโอกาสปรึกษาหารือกับนักวิชาการหลายระดับ หลายองค์กร และหลายสาขาวิชา ทำให้ผมได้พบสัจธรรมข้อหนึ่งเกี่ยวกับเกษตรกรว่ามีประเภทต่างๆ ที่พอจะจำแนกได้ดังต่อไปนี้

1.               เกษตรกรที่จำใจจำเป็นไม่มีทางเลือกอื่น เป็นเกษตรกรที่ไม่ค่อยมีความรู้ หรือมีความรู้แต่เพียงเกษตรด้านเดียว ไม่มีความสามารถด้านอื่น จำเป็นต้องเป็นเกษตรกรไปเรื่อย ๆ ทุกข์ลำบากยากเข็ญอย่างไรก็ต้องเป็นเกษตรกรตลอดชีวิตด้วยความจำใจ และจะพยายามไม่ให้ลูกหลานตัวเองรับช่วงเป็นเกษตรกรต่อจากตนเอง เพราะขาดความรู้ที่จะทำการเกษตรให้ทำได้ดี

2.               เกษตรกรรับจ้าง เป็นผู้ประกอบอาชีพที่หวังผลตอบแทนในการทำการเกษตรที่ดี มีค่าจ้างเป็นรางวัล ซึ่งพบได้มากในประเทศที่พัฒนาแล้ว เช่น ในประเทศฝรั่งเศส ใครที่เป็นเกษตรกรจะได้เงินกินเปล่า ถึง 40% ของรายได้หลัก หรืออย่างของประเทศญี่ปุ่น จะได้ถึง 70% ในรูปแบบต่างๆ ที่รัฐบาลและสังคมสนับสนุนให้เพื่อจ้างให้เขาเป็นเกษตรกร จะทำหรือไม่ทำก็ได้ผลตอบแทนวันยังค่ำ เช่น ปลูกข้าวสาลี ก็ได้ผลตอบแทนจากกองทุนข้าวสาลี  ไม่ปลูกข้าวสาลีก็ได้ผลตอบแทนจากกองทุนสิ่งแวดล้อม หรือปล่อยทิ้งให้ว่างเฉย ๆ เพื่อให้สัตว์แทะเล็มก็ได้ผลตอบแทนจากกองทุนการเลี้ยงสัตว์  เรียกว่า มีแต่ได้กับได้ และเกษตรกรเหล่านี้ทำเพื่อหวังผลตอบแทนตลอดชีวิต สาเหตุที่รัฐบาลต้องจ้างคนเหล่านี้ก็เนื่องมาจาก เกษตรกรเขามีจำนวนน้อย เพียง 3% ของประชากรทั้งประเทศ ถ้าไม่จ้างไว้ ประเทศอาจอดอยากยากจนได้ เหมือนกับเพลงคนสร้างชาติของ วงคาราบาว ว่า ชาติต้องการคนเสียสละ ยอมเป็นเกษตรกรเพื่อรับค่าจ้างทั้งทางตรงและทางอ้อม

3.               เกษตรกรมืออาชีพ เป็นเกษตรกรที่ใช้ความรู้เพื่อการประกอบอาชีพการเกษตรด้านต่างๆ อาจมีการศึกษา แต่ก็ยังทำในรูปแบบของการประกอบอาชีพ เน้นการสร้างรายได้ โดยมองว่าเกษตรกรรมเป็นเพียงอาชีพหนึ่งเหมือน ๆ กับอาชีพอื่น ๆ ที่ทำเพื่อให้มีรายได้เท่านั้น จะเกิดผลผลเสียอย่างอื่นหรือไม่ ไม่ใช่ประเด็นสำคัญ

4.               เกษตรกรเพื่อชีวิต เป็นเกษตรกรที่ทำการเกษตรเพื่อการเลี้ยงตนเอง เลี้ยงผู้อื่น ดูแลรักษาทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมเพื่อชีวิตของตนเองและผู้อื่น เกษตรกรเหล่านี้ อาจจะมีกิจกรรมที่ทำให้เกิดรายได้บ้าง ก็ถือว่าเป็นเรื่องภายนอก ไม่ใช่สาระสำคัญของการเป็นเกษตรกร จึงอาจเรียกว่า เป็นเกษตรกรที่แท้จริง อันเนื่องมาจากคำว่า เกษตร แปลว่า การใช้ที่ดินเพื่อการเลี้ยงชีพ ไม่ใช่แปลว่าใช้ที่ดินเพื่อการหาเงินอย่างที่มักจะเข้าใจกันโดยทั่วไป

 

ดังนั้น ประเภทของเกษตรกรทั้ง 4 ประเภทดังกล่าวข้างต้น จึงอาจจะใช้จำแนกทิศทางของการพัฒนาว่าเราต้องการพัฒนาเกษตรกรประเภทใด เพื่ออะไร เพื่อสนับสนุนการพัฒนาประเทศที่ถูกต้อง เพื่อประโยชน์สุขกับทั้งคนที่ประกอบอาชีพทางการเกษตร และบุคคลอื่น ๆที่พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน และหวังว่า ชาว KM ทั้งหลายจะเสนอความคิดเพื่อให้กรอบการแบ่งนี้ ชัดเจนยิ่งขึ้น