ประโยคความซ้อนเป็นหัวใจสำคัญของภาษาสันสกฤต โปรดอ่านโดยละเอียด

ประโยคความซ้อน

ในภาษาอื่นๆ ที่มีการใช้ประโยคความซ้อนแบบนี้ ที่ผมพอรู้จักก็คือ ภาษาบาลี และภาษาฮินดี (ภาษาฮินดีอาจซ้อนกว่าภาษาสันสกฤตเสียอีก)


1. ลักษณะของประโยคความซ้อน

ขอให้พิจารณาประโยคต่อไปนี้

  • ยํ ปรฺวตํ วยํ หฺโย’ปศฺยาม โส’ตีว ตุงฺคะ ฯ (ยมฺ ปรฺวตมฺ วยมฺ หฺยสฺ อปศฺยาม, สสฺ อตีว ตุงฺคสฺ)
  • [อตีว(ไม่แจก) = อย่างยิ่ง, ตุงฺค = สูง, หฺยสฺ (ไม่แจก) = เมื่อวาน]
  • ภูเขาใด เราทั้งหลายได้เห็นแล้วเมื่อวาน, (ภูเขา)นั้น สูงอย่างยิ่ง
  • แปลง่ายๆ ว่า ภูเขาที่เราเห็นเมื่อวานนั้นสูงอย่างยิ่ง

อาจเขียน "ส ปรฺวโต’ตีว ตุงฺคะ ยํ หฺโย’ปศฺยามฯ" ก็ได้  แปลเหมือนเดิม

คือ ศัพท์ ย- จะแปลว่า “-ใด” ศัพท์ ต จะแปลว่า “-นั้น”

เราอาจคุ้นกับพุทธพจน์ในภาษาบาลี เช่น

  • โย ธมฺมํ ปสฺสติ, โส ม ํ ปสฺสติ.
  • ผู้ใดเห็นธรรม, ผู้นั้นเห็นเรา

ผู้อ่านจะต้องพิจารณาว่า ย และ ต นั้นแทนสิ่งไหน, จึงเรียกกันง่ายๆ ว่า ประโยค ยะตะ


อีกตัวอย่าง

  • ศิว อาทิรฺเยษำ เต เทวาะ (ศิวสฺ อาทิสฺ เยษามฺ, เต เทวาสฺ)
  • พระศิวะเป็นใหญ่แห่ง...เหล่าใด, เทวดาทั้งหลายเหล่านั้น
  • = พระศิวะเป็นใหญ่แห่งพวกไหน เทวดาทั้งหลายก็พวกนั้นแหละ
  • แปลอีกที พระศิวะเป็นใหญ่ในหมู่เทวดาทั้งหลาย

ประโยคนี้ แทนที่จะสร้างประโยคความเดียว ก็ทำเป็นความซ้อน เยษามฺ สัมพันธ์กับ เทวาสฺ คือ พจน์เหมือนกัน แต่การก ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน. 


2. บางครั้งจะใช้ ศัพท์ไม่แจก แทนสรรพนาม เช่น

ยตฺร วเน (ในป่าที่ใด) ก็ใช้ว่า ยสฺมินฺวเน


3. การใช้ ยะ ตะ ซ้อนกัน

  (ยะ กับ ยะ หรือ ยะ กับ ตะ) จะหมายถึง ใดๆ ใครๆ อะไรๆ แล้วแต่ศัพท์  เช่น

  •   ยทฺยเทษา กถยติ. (ยทฺ ยทฺ เอษา กถยติ).  นางกล่าวสิ่งใดๆ
  •   โย ยสฺย ภาวะ สฺยาตฺ  ความรู้สึกของใครๆ จะเป็นอะไรๆ ก็ตาม


4. สรรพนามใช้นาม บางครั้งก็ใช้กับ ยะ ตะ แสดงความไม่ชี้ชัด. และการใช้ ยะ ตะ กับศัพท์ไม่แจกบางตัว (เช่น จ, จน, จิทฺ, อปิ, วา) แสดงถึงความไม่ชี้ชัด (ใดๆ อะไรๆ) ตัวอย่างเช่น

  ยสฺไม กสฺไม จิทฺ ยจฺฉติ. เขาให้แก่ใครบางคน. (ยสฺไม กสฺไม จิทฺ แปลรวบไปเลย)

  ยสฺมาตฺกสฺมาจฺจินฺน ลภเต. (ยสฺมาตฺ กสฺมาตฺ จิทฺ น ลภเต.) เขาไม่ได้รับจากใครๆ เลย)

 

ศัพท์ (รอ)

ธาตุ

  • √อาสฺ นั่ง.*  [เหตุ.] อาสยติ วาง
  • √ปา1 ดื่ม, [เหตุ.] ปายยติ  ให้ดื่ม รดน้ำ
  • √ปา2 คุ้มครอง. [เหตุ.] ปาลยติ คุ้มครอง, คำนี้อาจเป็นนามธาตุจากนาม ปาล. กริยาหลายตัวเราเรียนไปบ้างแล้วในบทก่อน
  • √ปฺรี ชื่นชมยินดี, [เหตุ.] ปฺรีณยติ, ทำให้ยินดี เอาใจ
  • √ภี กลัว. [เหตุ.] ภีษยเต, ภายยเต, ทำให้กลัว, ขู่, ทำให้ตกใจ เหมือน frighten ในภาษาอังกฤษเลย กริยาบอกเหตุหลายคำคล้ายๆ พวกเติม –en หลังกริยาภาษาอังกฤษ หรือกริยาพวกเติม ed inginterest, interesting อะไรพวกนั้น
  • √วจฺ พูด เรียก [เหตุ.] วาจยติ ทำให้(กระดาษ)พูด = อ่าน 
  • √สหฺ สหเต อดทน
  • √สิธฺ สิธฺยติ สำเร็จ. [เหตุ.] สาธยติ กระทำ, ให้...สำเร็จ
  • √หนฺ ฆ่า, ทำให้ตาย [เหตุ.] ฆาตยติ ให้..ฆ่า (ฆา กับ ฆ่า คล้ายกันมาก...)
  • √หฺวา เรียก. [เหตุ.] หฺวายยติ  ให้...เรียก

*ธาตุที่ไม่แจกรูปปัจจุบันกาล คือธาตุที่เรียนไปแล้ว(จึงไม่ต้องแจกให้ดู) หรือยังไม่ได้เรียน(จึงยังไม่แจกให้ดู) แต่เน้นเฉพาะกริยาบอกเหตุ.

นาม

  • การฺย นปุ. งาน หน้าที่
  • กฺฤษฺณ ปุ. พระกฤษณะ
  • เกาสลฺยา ส. นางเกาสัลยา (ไทยใช้ เกาศัลยา)
  • คติ ส.การเดิน, ที่พึ่ง
  • จรณ ปุ.นปุ. เท้า, ขา, ความประพฤติ 
  • ฉตฺร นปุ. ฉัตร, ร่ม
  • ทุคฺฆ นปุ. น้ำนม
  • เทวกี ส. นางเทวกี
  • ปฺฤถฺวี ส.แผ่นดิน, โลก (บาลีใช้ ปฐวี)
  • ศฺรี คำนำหน้าชื่อ(หญิงก็ได้ ชายก็ได้) หมายถึง ชื่อเสียง เกียรติยศ
  • สหาย ปุ. เพื่อน ผู้ช่วย

คุณศัพท์

  • อนฺย อื่น
  • อิตร  อื่น
  • วิศฺว ทั้งหมด (ในภาษาพระเวท)
  • สรฺว ทั้งหมด (ทั้ง 4 คำ แจกแบบสรรพนาม หรือนามก็ได้)
  • สฺวาทุ หวาน (sweet?) (คำนี้แจกแบบนามปกติ)

ศัพท์ไม่แจกรูป

  • อปิ แม้ แต่ และ แม้กระทั่ง ถึงกับ ยัง ฯลฯ (คำนี้แปลได้หลายอย่าง ศึกษากันไป)
  • วินา ปราศจาก (ใช้กับ กรณ หรือ กรรม การก, มักตามหลังศัพท์ที่ใช้)


แบบฝึก

1. แปลสันสกฤตเป็นไทย

สหาเยน วินา ไนว การฺยํ กิมปิ สิธฺยติ ฯ

เอเกน จรเณนาปิ คติะ กสฺย ปฺรวรฺตเต ฯ


<ol>

  • ยะ ปฺฤถิวี˚ ปาลยติ

    ส ปารฺถิว อุจฺยเตฯ

  • กสฺไย เทวฺไย สฺโตตฺร̊ รจเยม ฯ
  • คุรุรฺยุษฺมานาหฺวายยตฺ ฯ
  • ยา อสฺมานฺทุคฺธ̊ ปายยนฺติ ตา เธนูรฺมา ฆาตยต ฯ
  • ยุษฺมนฺมม  ทุะข̊ ภวติ ฯ
  • สาธฺวะ ปุษฺไยะ สห สฺวรฺค̊ ลภนฺเต น ตฺวิตเร ชนาะ ฯ
  • วยเมตตฺปุสฺตก̊ เนจฺฉามสฺตทนฺยสฺไม กสฺไมจิทฺทียตามฺ ฯ
  • ตฺวทนฺโย น โก'ปฺยสฺมาภิะ ศสฺยเต ฯ
  • ยา เทวกี วสุเทวสฺย ปตฺนฺยภวตฺตสฺยำ กฤษฺโณ'ชายต ฯ
  • ตว ปิตฺรา สห นครฺยา อาคจฺฉาม ฯ
  • ยูย̊  ปิตฺฤๅญฺศฺราทฺไธะ ปฺรีณยถ วย̊  ชเลน ฯ
  • วิศฺเว เทวาสฺตฺวา ปาลยนฺตุ ฯ
  • อนฺเยษำ กาวฺไยเรษ กวิะ กีรฺติมสาธยตฺ ฯ

    • </ol>

    2. แปลไทยเป็นสันสกฤต

    1. สามี6 ของเกาศัลยา2  ใด5(สัมพันธ) พระราม3 ของนาง1(อธิกรณ) ถูกให้เกิดแล้ว4 ถูกเรียกว่า8 ทศรถ7.

    (ประโยคนี้แปลกๆ หน่อย ลองแปลตามตัวเลข แล้วค่อยอธิบายอีกที)

    2. ครู4 ยินดี3 กับท่าน1 เพราะความขยัน(อปาทาน)2

    3. ทำไม (กสฺมาตฺ) ท่านพูดเช่นนั้น?

    4. คนอื่้นๆ นอกจากเราทั้งหลาย ไม่พึงอดทนกะความทุกข์นี้

    5. ครูสอนคัมภีร์ศรุติ และสมฤติทั้งหลาย แก่เราทั้งหลาย

    6. พระเจ้าแผ่นดินทั้งหลาย2ทั้งปวง8เหล่านั้น7 เหล่้าใด1 คุ้มครอง6 ประชาชนทั้งหลาย5ด้วยธรรมะ3  จงมีชัย9

    7. ผลไม้ทั้งหลายแห่งต้นไม้ทั้งหลายเหล่านั้นทั้งปวง มีรสหวาน

    8. หญิงทั้งหลายเหล่าใดบูชาสามีทั้งหลาย เกียรติของเขาเหล่านั้นจงเพิ่มขึ้น

    9. ในแผ่นดินนี้ การลงโทษของพระเจ้าแผ่นดิน ทำให้คนชั่วทั้งหลายกลัว

    10. ผลไม้ใดของผลไม้ทั้งสอง(ที่)ท่านทั้งหลายปรารถนา?

    11. บิดาของฉันให้ให้ทองแก่ฉันแล้ว ให้โคแก่ท่านแล้ว ไม่ให้สิ่งอื่นใดแก่พี่ชาย