ดร. ธวัชชัย ได้ตอบกระทู้เรื่อง ปฏิจจสมุปบาท ของผม ความตอนหนึ่งว่า....เรื่องหลักปฏิจสมุปบาทนั้นทำให้นึกถึงคำถามที่ผมยังไม่เคยมีคำตอบได้สักทีว่า "being conscious นี่มันบุญหรือกรรมของมนุษย์" ครับ ดูเหมือนศาสนาต่างๆ ก็พยายามให้คำตอบเรื่อง consciousness นี่เอง ตีความและให้ทางเลือกต่างๆ กันไป แล้วใครถูกใครผิด ฯลฯ

ผมขอร่วมเสวนาดังนี้ครับ

คำว่า consciousness หรือ awareness นี้น่าจะตรงกับภาษาไทยเราว่า มีสติสัมปชัญญะ  (ไม่ใช่มีสติอย่างเดียว แต่มีสัมปชัญญะด้วย) 

ศาสนาหลายหลาก สอนให้มีสติเพียงอย่างเดียว เช่นให้กำหนดรู้ในอะไรสักอย่างอย่างมั่นคง นั่นก็เป็นทางรอดของเขาแล้ว 

แต่ถ้าเป็นแบบนี้ศาสนาพุทธอาจเห็นว่าเข้าข่าย มิจฉาสติ  มิจฉาสมาธิไปแล้ว (ตามมรรค ๘)  เพราะเป็นสติที่ไม่มีปัญญา (สัมปชัญญะ) ทำหน้าที่กำกับ ก็อาจพาเข้ารกเข้าพงได้  อุปมาดังโจรก็มีสติตั้งมั่นในการปล้น  ทำให้ทำการปล้นได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงกว่าปกติ  แต่ไม่มีปัญญากำกับว่าการปล้นผู้อื่นเป็นสิ่งไม่ดีเป็นต้น 

คำว่า consciousness นั้น มรรค ๘ ยังมีคำขยายว่า  right consciousness ด้วยนะครับ 

คำว่า สัมมาสติ ผมอยากแปลว่า rightfocus มากกว่า  ส่วนฝรั่งส่วนใหญ่แปลกันว่า  right mindfulness หรือ right concentration

ส่วนสัมมาสมาธินั้น อยากแปลว่า  right analysis ซึ่งฝรั่งส่วนใหญ่แปลกันว่า right consciousness หรือ right awareness

อุปมาดังเราฝึกฝนสร้างเลนส์ขึ้นมารวมแสง (focus) ให้เป็นจุด เกิดความร้อนเข้มข้นจนเผาหญ้าให้ไหม้เป็นจุลได้  แล้วเราก็วิเคราะห์ (analysis) ให้เห็นว่าหญ้านั้นเป็นทุกข์ เป็นอนิจจา และ เป็นอนัตตา ก็เกิดความรู้ หมดอวิชชา  หมดจิต  หมดสังขาร นั่นแล

ท้ายสุด ภาษิตฝรั่งอันหนึ่งมีว่า  Ignorance is bliss (ความไม่รู้ (อวิชชา) คือ ความสุขอย่างยิ่ง)  ...ซึ่งเป็นภาษิตเสียดสียอดนิยมอันหนึ่งของผมทีเดียว

...คนถางทาง (๑๙ กพ ๒๕๕๖)