ภาษาสันสกฤตและภาษาบาลี เป็นที่รู้จักในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มาเป็นเวลานาน โดยเฉพาะที่ได้รับผ่านอิทธิพลศาสนาพราหมณ์ฮินดู และพุทธศาสนา จึงไม่น่าแปลกใจที่ภาษาต่างๆ ทั้งในอินโดนีเซีย บรูไน มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ พม่า ลาว กัมพูชาจะมีหลายคำที่ใช้ตรงกัน โดยมีรากศัพท์จากภาษาสันสกฤต (และภาษาบาลี)

 

อย่างเช่นคำว่า "กบาล"

คำนี้บางท่านอาจเข้าใจว่าเป็นภาษาเขมร ซึ่งก็ไม่ผิดนัก เพราะคนเขมรก็ใช้คำนี้อยู่ แต่ก็ไม่ทราบว่าคนไทยรู้จักคำนี้จากภาษาสันสกฤต/ภาษาบาลี โดยตรง หรือรับผ่านภาษาอื่นมาอีกที เพราะนอกจากนี้แล้ว ในภาษาอื่นๆ ก็มีคำว่า กบาล ด้วยเช่นกัน แต่ที่แน่ๆ ต้นตอของคำนี้คือภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต

 

  • บาลี         กปาล (กะปาละ)
  • สันสกฤต   กปาล (กะปาละ)
  • ไทย         กบาล (กะบาน)
  • อินโดนีเซีย kepala
  • มาเลย์       kepala
  • เขมร         กฺบาล (พยางค์เดียว, ออกเสียง ก ควบ บ) แปลว่า หัว หรือกะโหลก

 

ภาษาไทย

               คำว่า กบาล คงจะเป็นคำเก่าที่ใช้ในภาษาไทยมานาน แต่ไม่ค่อยจะสุภาพนัก เช่น ไม่หนักหัวกบาลใคร

               พจนานุกรมให้ความหมายไว้อย่างนี้

 

กบาล [กะ บาน] น.

  • ส่วนกลางของกะโหลกศีรษะ, หัว, (คําไม่สุภาพ) เช่น ตีกบาล เขกกบาล;
  • แผ่นกระเบื้อง;
  • ลานกลางหมู่บ้าน เรียกว่า “กบาลบ้าน”
  • เครื่องเซ่นผีที่ใส่ภาชนะกับตุ๊กตาแล้วนําไปทิ้งที่ทางสามแพร่ง และต่อยหัวตุ๊กตาเสีย เรียกว่า “เสียกบาล”
  • เรียกภาชนะที่ใส่เครื่องเช่นนั้น เช่น เอาเหล้าข้าวใส่กบาลออกเซ่นวัก. (ขุนช้างขุนแผน),
  • บางทีใช้ว่า “กระบาล” เช่น ปรุตรุเคลือบกระบาลหิน. (จารึกวัดโพธิ์).

(บาลีและสันสกฤต กปาล แปลว่า กะโหลกหัว).

 

ต้มยำหัวปลา (ikan=ปลา) (ภาพจาก http://warungbuleandsusy.wordpress.com/fish-soup/)

 

            กบาลคำนี้มีใช้ในภาษาไทยค่อนข้างจำกัด ไม่ได้แปลว่าหัวไปเสียทุกที่ ใช้เฉพาะศีรษะคน หรือสัตว์เท่านั้นเอง จะเป็นหัวสะพาน หัวบันได หรืออย่างอื่น ก็ไม่เห็นใช้ว่า กบาล

            แต่ภาษาเขมร หัวสะพานก็ใช้คำว่ากบาลได้ เช่น กบาลสะเปียน (Kbal Spean) ซึ่งเป็นชื่อของโบราณสถานในเสียมเรียบ

            ในภาษากลุ่มมลายู ทั้งอินโดนีเซีย และมาเลเซีย ใช้คำว่า เกอะปาละ ในความหมายที่กว้างกว่าของไทย หมายถึง ศีรษะ หัวหน้า หรือ ส่วนหัวของวัตถุก็ได้ เช่น หัวกระดาษ

            ส่วนภาษาชวาจริงๆ (ภาษาที่เคยใช้แพร่หลายทั่วไปแถบอินโดนีเซียสมัยโบราณ โดยเฉพาะที่ใช้บนเกาะชวา ไม่ใช่ภาษากลางของอินโดนีเซียปัจจุบัน) เรียกหัวว่า "สิระ" คงจะมาจากภาษาบาลี "สิร" นั่นเอง...

            ยังมีคำศัพท์สันสกฤตอีกมาก ที่ชาวอาเซียนได้ยืมมาใช้ ทำให้เรามีศัพท์ตรงกัน จะว่าไปแล้ว หากมีการศึกษาวิจัย เพื่อนำศัพท์บาลีสันสกฤตที่มีร่วมกันนี้มาผูกเป็นภาษาสำหรับสื่อสารในหมู่ชาวอาเซียนอย่างง่ายๆ ก็พอจะทำได้.