๑๙-๒๑ เมษายน ๒๕๕๕ นี้ ผมจะไปเป็นวิทยากรจัดกระบวนการถอดบทเรียนในบางหัวข้อให้กับเครือข่ายทั่วประเทศของสำนักจัดการความรู้เพื่อพัฒนาเข้มแข็งชุมชน ของศูนย์การเรียนรู้เพื่อพัฒนาความเข้มแข็งชุมชน กรมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย เจ้าของโครงการที่ติดต่อและคงจะเป็นผู้นำเสนอให้ทางกรมการพัฒนาชุมชนเชิญผมก็คืออาจารย์กู้เกียรติ ญาติเสมอ ผู้อำนวยการสำนักจัดการความรู้เพื่อพัฒนาความเข้มแข็งชุมชน ของกรมการพัฒนาชุมชน

ผมกับอาจารย์กู้เกียรติได้ทำความรู้จักกันใน GotoKnow นี้นี่เอง ต่อมาก็ได้สนทนาและแลกเปลี่ยนประสบการณ์กันหลายอย่าง กระทั่งนำมาสู่การได้ร่วมงานและทำสิ่งต่างๆเพื่อส่วนรวมด้วยกัน ๒ โครงการแล้ว โดยครั้งแรกเมื่อปลายปี ๒๕๕๔ ที่ผ่านมา ในการถอดบทเรียนเพื่อประเมินและเสริมพลังเครือข่ายพัฒนาการอ่านสร้างสุขของ สสส และต่อมาก็ในครั้งที่กำลังจะไปร่วมกันทำอีกนี้

นอกเหนือจากเนื้อหาของกิจกรรมและงานของเครือข่ายแล้ว ในอีกแง่หนึ่งที่เป็นการเรียนรู้และเชื่อมโยงความเป็นเครือข่ายบนความมีประเด็นความสนใจร่วมกัน แต่กระจายกันอยู่ในต่างองค์กร ต่างภารกิจ ต่างประเด็นจูงใจ และไม่เคยมีความร่วมมือกันมาก่อน กระทั่งเกิดการประสานความร่วมมือและริเริ่มทำงานเชิงยุทธศาสตร์ความรู้เพื่อสังคมร่วมกันอย่างนี้นั้น ต้องนับว่าเป็นการเดินคู่ขนานไปด้วยกัน ระหว่างการเป็นชุมชนแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้วยกันใน GotoKnow กับการมีการออกไปสร้างความเป็นจริงด้วยกันอีกในมิติหนึ่งในสังคมการทำงานซึ่งอยู่นอกชุมชนเสมือนใน GotoKnow นี้ ซึ่งนับว่าได้ร่วมกันขยายมิติความซับซ้อนจากการผสมผสานชุมชนออนไลน์กับเครือข่ายปฏิบัติการเชิงพื้นที่ซึ่งอยู่กับแก้ปัญหาในพื้นที่ต่างๆของประเทศเข้าด้วยกัน

ผู้ร่วมเวที เป็นหัวหน้าและคนทำงานในศูนย์จัดการความรู้และพัฒนาการเรียนรู้ของชุมชนจากทั่วประเทศ ผมไม่แน่ใจว่าชื่อหน่วยงานจริงๆนั้นชื่ออย่างไรเพราะยังไม่คุ้นเคย แต่ก็ทราบในหลักการสำคัญและภารกิจจำเพาะว่าเป็นหน่วยจัดการความรู้และพัฒนากระบวนการเรียนรู้ให้กับกลุ่มเป้าหมายที่อยู่ใกล้ชิดระดับปฏิบัติในหน่วยรากฐานของสังคม เช่น ชุมชน ปัจเจก และกลุ่มการรวมตัวกันของประชาชนตามพื้นที่ต่างๆของประเทศ เพื่อเสริมสร้างทักษะการจัดการและสนองตอบต่อความจำเป็นต่างๆในวิถีชีวิต ทั้งตามแนวนโยบายของภาครัฐและตามความจำเป็นของชุมชน ซึ่งในครั้งนี้ จะเป็นการนำเอาผลของการดำเนินงานและประสบการณ์ที่เกิดจากการทำงานของผู้ปฏิบัติ มาวิเคราะห์ ถอดบทเรียน และจัดการความรู้เพื่อจุดหมายสำคัญใน ๒ ส่วน

ด้านหนึ่งจะเป็นการเรียนรู้การพัฒนาและกระบวนการจัดการศูนย์การเรียนรู้จากกรณีตัวอย่างที่คัดสรรมาแล้วจากเกณฑ์บ่งชี้ความสำเร็จ และอีกด้านหนึ่ง จะถอดบทเรียนในด้านการเตรียมการและการจัดการภัยพิบัติในระดับชุมชน เพื่อเสริมสร้างศักยภาพ เตรียมความพร้อม พร้อมกับนำเอาบทเรียนและการคิดวิเคราะห์ของเครือข่ายผู้เกี่ยวข้องทางการปฏิบัติ ไปจัดทำเป็นข้อมูล แนวคิด และตัวอย่างวิธีปฏิบัติ เพื่อให้มีพื้นฐานความพร้อมสำหรับการจัดการของชุมชนต่ออุบัติภัยต่างๆที่เกิดเพิ่มมากขึ้นทั้งในปัจจุบันและอนาคต

กระบวนการอย่างนี้ จัดว่าเป็นกระบวนการจัดการชุมชนและเครือข่ายผู้ปฏิบัติ ซึ่งภายใต้กิจกรรมต่างๆนั้น จะมีมิติสัมพันธ์หลายประการที่จะก่อเกิดและดำเนินไปด้วยกัน ที่สำคัญคือ.......

  • บูรณาการการเรียนรู้การปฏิบัติไปบนเวที : เป็นส่วนหนึ่งในวงจรที่เชื่อมโยงอยู่กับการปฏิบัติและความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงในโลกความเป็นจริงของสังคม ภาคปฏิบัติการดำเนินไปกับการทำงานเชิงพื้นที่และผสมผสานไปกับชุมชน ภาคนโยบายและสนับสนุนอยู่ในองค์กรภาครัฐและหน่วยราชการในพื้นที่ และนัยสำคัญของเวที จัดว่าเป็นกลไกทำงานความคิด ทำงานสนับสนุนทางวิชาการ นำเอาผลการปฏิบัติมาตรวจทาน ทบทวน เรียนรู้ และสะท้อนกลับไปยังวงจรปฏิบัติ
  • สร้างและเพิ่มพูนความรู้เพื่อการปฏิบัติเสริมเข้าไปบนประเด็นร่วมจากการปฏิบัติ : นำเอาข้อมูลการทำงานมาวิเคราะห์และสะท้อนกลับสู่ภาคปฏิบัติด้วยวิธีการต่างๆ เช่น แนวนโยบายที่เหมาะสมมากขึ้น แผนปฏิบัติการที่ต่อเนื่อง ขณะเดียวกัน ก็เพิ่มพูนความรู้และการสนับสนุนทางวิชาการใหม่ๆที่เหมาะสมให้กับเครือข่ายคนทำงาน ทำให้กระบวนการทางการศึกษาและการเพิ่มพูนความสามารถทางการปฏิบัติให้กับบคุลากร ดำเนินไปอย่างคู่ขนานกับการปฏิบัติ
  • การกำกับตนเองด้วยภาวะผู้นำเป็นกลุ่มและเครือข่ายการปฏิบัติของจุดเชื่อมต่อภาครัฐกับชุมชนในหน่วยชุมชนเชิงพื้นที่ขนาดเล็ก : มีความเป็นเวทีปรึกษาหารือ เห็นแนวโน้ม และแนวการตกลงใจในภาพกว้าง ซึ่งเป็นมิติสังคมและสภาพแวดล้อมของชุมชนปฏิบัติในพื้นที่ต่างๆทั่วประเทศ ก่อให้เกิดองค์กรการจัดการแบบเครือข่ายที่ทุกคนมีบทบาทในการเป็นผู้ชี้นำการปฏิบัติด้วยตนเอง เชื่อมโยงและส่งเสริมกันในความเป็นส่วนรวมเดียวกัน

ทางอาจารย์กู้เกียรติและคณะ ได้เตรียมประเด็นสำหรับถอดบทเรียนทางด้านการจัดการของศูนย์การเรียนรู้ เพื่อให้เวทีแบ่งกลุ่มและนำเอาประสบการณ์มาวิเคราะห์ให้ได้ชุดความรู้และข้อมูลสำหรับการปฏิบัติ เพื่อที่หลังจากนี้ ก็จะจัดทำเป็นสื่อและระบบจัดการความรู้เพื่อสนับสนุนทางวิชาการและความรู้ปฏิบัติให้กับศูนย์เรียนรู้ทั่วประเทศในลำดับ สะสมเพิ่มไปอีกมิติหนึ่งต่อไปอีก ส่วนทางด้านการจัดการภัยพิบัติและอุบัติภัยนั้น ผมอาจจะต้องตั้งประเด็นเพิ่มให้กับเวที เพื่อจัดกลุ่มศึกษาให้เวทีได้รวบรวมความรู้จากประสบการณ์ แล้วนำมาวิเคราะห์และสรุปบทเรียน เพื่อนำไปเป็นข้อมูลสำหรับการจัดการความรู้และพัฒนาการสื่อสารสร้างพลังเครือข่ายความร่วมมือทางด้านต่างๆที่เป็นจุดหมายของศูนย์การเรียนรู้ต่างๆทั่วประเทศกันต่อไป

ดูต้นทุนทางวิชาการและความมีประสบการณ์ของกลุ่มผู้ร่วมเวทีประมาณ ๒๐๐ คนจากศูนย์การเรียนรู้ในชุมชนท้องถิ่นต่างๆทั่วประเทศ ซึ่งเป็นนักวิชาการพัฒนาชุมชนระดับผู้บริหารระดับกลางค่อนข้างสูงหรือระดับ ๗-๘ อีกทั้งเป็นผู้ทำงานเชิงเครือข่ายกับชุมชนในพื้นที่แล้ว อาจจะสามารถทำให้เป็นชุมชนทำงานความรู้การปฏิบัติ ที่ออกแบบกระบวนการไปบนการวิจัยเชิงปฏิบัติการและพัฒนาศักยภาพเครือข่ายบริหารจัดการอย่างมีส่วนร่วม ตั้งคำถามและประเด็นเพื่อการพิสูจน์ด้วยการปฏิบัติที่มุ่งไปข้างหน้า พร้อมกับได้มีโอกาสวางแผนในความคิดและเตรียมตนเองออกไปทำงานที่เหมาะสมจำเพาะกลุ่ม ผมจึงจะไปขอนั่งสังเกตการณ์ คุ้นเคยกับกลุ่ม และศึกษารายละเอียดที่จำเป็นต่างๆเท่าที่จะเอื้อให้ทำได้ในวันแรก เพื่อวางแผนทำส่วนที่ผมจะดำเนินการให้ในครึ่งบ่ายของวันที่สองให้พอดีๆ

นอกจากการพัฒนาเครือข่ายความร่วมมือและได้ร่วมทำงานด้วยกันแล้ว ผมเองนั้นก็ได้รู้จักและเรียนรู้หลายอย่างจากอาจารย์กู้เกียรติ รวมทั้งมีความประทับใจและชื่นชมอย่างเป็นการส่วนตัวหลายอย่าง ที่สำคัญก็คือ ได้ทราบว่าอาจารย์กู้เกียรตินั้นเป็นญาติทางวิชาการและทางการศึกษาของผมหลายอย่าง เช่น เป็นรุ่นน้องของผมที่โรงเรียนเพาะช่าง อีกทั้งเป็นสาขาเดียวกันคือสาขาจิตรกรรมสากลอีกด้วย ขณะเดียวกัน ก็เป็นศิษย์ร่วมอาจารย์ด้านการวิจัยและระเบียบวิธีการวิจัยของ ดร.อุทัย ดุลยเกษม ซึ่งปัจจุบันเป็นอธิการบดีมหาวิทยาลัยศิลปากร

รวมทั้งเป็นคนที่ไม่ขาดการจัดสรรความสนใจให้กับการเขียนรูป เขียนการ์ตูน และศึกษาการทำงานศิลปะสื่อเพื่อสาธิตและชี้นำการปฏิบัติให้ผู้คนในทุกสาขา รวมทั้งเป็นผู้นำในการประยุกต์ใช้สำหรับเป็นเครื่องมือทำงานในสาขาต่างๆให้กับสังคม มุ่งพัฒนาตนให้มีความเป็นสหวิทยาการอยู่ในตนเองอยู่ตลอดเวลา ทั้งศาสตร์ ศิลป์ ปฏิบัติการเชิงสังคม และการพัฒนาชีวิตด้านใน มีเครือข่ายในวงการศิลปะ สื่อ และการโฆษณา หลายกลุ่มที่เป็นเครือข่ายพี่ๆน้องๆร่วมกัน เป็นคนเขียนถ่ายทอดเรื่องราวต่างๆใน GotoKnow เหมือนกัน นอกจากนี้ ภรรยาของท่าน ก็เป็นลูกศิษย์ปริญญาเอกของผมที่มหาวิทยาลัยมหิดล และต่อมา ก็ได้ทำงานเพื่อสร้างสิ่งดีๆของส่วนรวมด้วยกันดังในครั้งนี้ ซึ่งนอกจากการได้ทำงานที่มีความหมายไปตามกำลังการปฏิบัติของเราเองอย่างนี้แล้ว ก็เป็นการได้เรียนรู้ไปบนความเป็นจริงไปด้วยในการพัฒนามิติสังคมวัฒนธรรมที่ดำเนินไปอย่างพอดีๆในสังคมวิทยาเทคโนโลยีที่ผสมผสานโลกออนไลน์และเทคโนโลยีสมัยใหม่กับการทำงานในสภาพจริงในชุมชนเชิงพื้นที่.