สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ให้ผมไปบรรยายสำหรับบุคลากรในเครือข่ายสถานพยาบาลที่ทำงานด้าน palliative care ๒ เรื่อง คือ Advance Care Plan กับ เป้าหมายของ Palliative Care

เรื่อง Advance Care Plan ที่กำลังมาแรงตอนนี้ ผมเขียนถึงไว้แล้ว ที่นี่

ส่วนเรื่องเป้าหมายของ Palliative Care ซึ่งมีความสำคัญมากเช่นกัน โดยเฉพาะตอนนี้โรงพยาบาลและศูนย์มะเร็งหลายแห่งได้เริ่มทำเรื่องนี้กันมาระยะหนึ่งแล้ว จึงได้เวลาที่ควรจะต้องมาทบทวนกันเสียทีว่า สิ่งที่ดำเนินการไปนั้น ตรงกับหลักการหรือ เนื้อ ของ palliative care มากน้อยแค่ไหน หรือจะเป็นเพียงแค่ น้ำ

ผมจึงขอตั้งคำถามกับทุกคนรวมทั้งตัวเอง ว่า แน่ใจหรือว่า สิ่งที่ทำ คือ palliative care

 

บางคนคิดว่า palliative care คือ การดูแลที่ตรงข้ามกับ curative treatment  เมื่อไม่รู้จะรักษาคนไข้อย่างไรแล้ว ก็หาแพทย์หรือพยาบาลที่พูดเพราะๆหน่อย มานั่งกุมมือคุยกับคนไข้ ไม่ต้องทำอะไรมาก และเลยเถิดคิดไปถึงตัวเลขค่าใช้จ่ายของสถานพยาบาลที่ลดลง  สถานพยาบาลบางแห่งก็ดำเนินโครงการ palliative care ในลักษณะกิจกรรมเดี่ยว เช่น กิจกรรมจิตอาสาเพื่อนข้างเตียงคนไข้ การนิมนต์พระสงฆ์มาโปรดคนไข้ในสถานพยาบาล  หรือ การแพทย์ทางเลือก/ผสมผสาน เท่านั้น

 

ที่กล่าวมาข้างต้นเป็นความจริงเพียงส่วนเดียว หรือ เป็นเพียงมุมเดียวของ palliative care หากดำเนินการเพื่อเป็นจุดเริ่มต้นของระบบบริการด้านนี้ในสถานพยาบาล ก็นับเป็นสิ่งที่ดีมาก ที่สามารถดึงจุดแข็งหรือใช้ทรัพยากรที่ตนเองมีอยู่เป็นจุดเริ่มต้นได้ แต่เมื่อดำเนินงานไปได้ระยะหนึ่งแล้ว การดูแลคนไข้หรือกิจกรรมนั้นเพียงอย่างเดียวคงไม่เพียงพอ เพราะหัวใจของ palliative care อยู่ที่การให้คนไข้และครอบครัวเป็นศูนย์กลาง จึงควรมีทางเลือกให้คนไข้มากกว่ากิจกรรมเดี่ยว  และควรพิจารณาในภาพรวมว่า การดูแลรักษาคนไข้แต่ละราย และระบบบริการด้านนี้ของสถานพยาบาลมีองค์ประกอบของ palliative care ครบถ้วนแล้วหรือยัง

สำหรับประเทศไทย ซึ่งระบบบริการด้านนี้ยังอยู่ในระยะเริ่มต้น จึงควรพิจารณาจากองค์ประกอบขั้นต่ำสุดของ palliative care  ที่องค์การอนามัยโลกได้กำหนดไว้ว่าอย่างน้อยต้องมี ๓ เรื่อง [1] คือ

๑. การบรรเทาความปวด

๒.​การช่วยเหลือด้านจิตใจ

๓.​การมีส่วนร่วมของครอบครัวคนไข้

การดูแลรักษาคนไข้แต่ละราย และระบบบริการด้านนี้ของสถานพยาบาล จะต้องแสดงให้เห็นว่า มีองค์ประกอบทั้ง ๓​ เรื่องนี้หรือไม่ ดำเนินการอย่างไร และความช่วยเหลือหรือกิจกรรมต่างๆนั้นเพื่อองค์ประกอบเรื่องใด เช่น การนวดเพื่อบรรเทาความปวด จิตอาสาเพื่อการรับฟังปัญหา ความรู้สึกและความกังวลของคนไข้แล้วให้ความช่วยเหลือ หรือ การให้ข้อมูลและรับฟังมุมมองเรื่องการรักษาของคนไข้และครอบครัว เป็นต้น

 

เมื่อสถานพยาบาลดำเนินการจนมีความพร้อมทั้งบุคลากรและทรัพยากรแล้ว ควรขยายองค์ประกอบทั้ง ๓ เรื่องให้ครอบคลุมมากขึ้น ดังนี้

 

๑. การบรรเทาความปวด ควรรวมถึงอาการทุกข์ทรมานทางกายอื่นๆ ควรรู้ว่าคนไข้แต่ละรายทุกข์ทรมานกับอาการใดมากที่สุด ซึ่งต้องให้ความสำคัญและให้การดูแลรักษาเป็นลำดับต้นๆ จะต้องแสดงให้เห็นว่า ได้ดูแลรักษาอย่างไร ผลเป็นอย่างไร สถานพยาบาลมีบุคลากรและยาสำหรับการดูแลรักษาอาการต่างๆครบถ้วน เพียงพอหรือไม่ เช่น ยาระงับปวดมอร์ฟีนชนิดรับประทาน เป็นต้น

๒. ​การช่วยเหลือด้านจิตใจ ควรรวมถึงด้านสังคม และจิตวิญญาณหรือปัญญาทั้งของคนไข้และครอบครัว จะต้องแสดงให้เห็นว่า ปัญหาต่างๆเหล่านี้ได้รับความสนใจ ประเมินและให้ความช่วยเหลือสนับสนุนอย่างไร ผลเป็นอย่างไร สถานพยาบาลได้เตรียมบุคลากรให้มีประสบการณ์และจัดทรัพยากรสำหรับเรื่องเหล่านี้อย่างไร

๓.​ การมีส่วนร่วมของครอบครัว ควรรวมถึงตัวคนไข้เองด้วย ซึ่งความจริงแล้วเป็นคนสำคัญที่สุด โดยเฉพาะแผนการดูแลรักษาตนเองล่วงหน้า หรือ advance care plan ซึ่งต้องแสดงให้เห็นว่า  มีผู้รับรู้ ให้ความสำคัญ ปฏิบัติตามหรือไม่ และผลเป็นอย่างไร สถานพยาบาลได้เตรียมบุคลากรและทรัพยากรสำหรับเรื่องนี้อย่างไร

การดำเนินการตามองค์ประกอบที่กล่าวมา ก็เพื่อเป้าหมายสูงสุดของ palliative care ซึ่งก็คือ คุณภาพชีวิตที่ดีระดับหนึ่งตามสภาพของคนไข้และครอบครัวในแต่ละระยะ ตามคำนิยาม palliative care ขององค์การอนามัยโลก [2] ที่หมายถึง การจัดการที่มุ่งเพิ่มคุณภาพชีวิตของคนไข้ที่กำลังเผชิญความเจ็บป่วยที่คุกคามถึงชีวิตและครอบครัว โดยการป้องกัน และบรรเทาความทุกข์ทรมานต่างๆให้ ทั้งจากการวินิจฉัยแต่เนิ่นๆ การประเมินอย่างแม่นยำ การดูแลรักษาความปวดและปัญหาอื่นๆ ทั้งทางกาย จิต สังคม และปัญญาอย่างครบถ้วน

 

เอกสารอ้างอิง

[1] World Health Organization. National cancer control programmes: Policies and Managerial Guidelines; 2002.

 [2] World Health Organization. WHO Definition of Palliative Care.  2002  [cited 2011]; Available from: http://www.who.int/cancer/palliative/definition/en/