ข้าวของทุกชิ้น ชีวิตคนทุกคน มีเรื่องเล่า

วันที่ ๑๖ มีนาคม ๒๕๕๔ เวลา ๑๕.๐๐-๑๖.๓๐ น.

ดร.นพ.โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ เล่าเรื่องเชื่อมโยงประวัติศาสตร์ระบบสุขภาพไทย ดิฉันจดบันทึกตามที่ได้ยิน ค้นอินเทอร์เน็ตเพิ่มเติมเพื่อดูชื่อของบุคคลต่างๆ ที่กล่าวถึง จึงไม่รับประกันว่าจะถูกต้องทั้งหมด...ฟังแล้วรู้สึกชื่นชมคุณหมอโกมาตรที่มีเทคนิควิธีการเล่าเรื่องได้อย่างน่าประทับใจ มีรูปภาพในสไลด์ประกอบด้วย คนฟังที่เป็นแฟนคลับส่งเสียงแสดงความชื่นชอบกันเกรียวกราว

เริ่มจากเรื่องที่ว่ามีงานวิจัยที่เอาเชื้อซิฟิลิสไปฉีดเข้าคนที่กัวเตมาลา เมื่อปี ๑๙๔๖-๑๙๔๘... ปี ๑๙๔๕ มีการค้นพบว่าเพนนิซิลินรักษาซิฟิลิสได้ เคยมีงานวิจัยที่อเมริกา ทดลองโดยไม่ยอมรักษา เฝ้าดูอาการ จนคลอด ดูว่าลูกมีความผิดปกติอย่างไร งานวิจัยนี้เกิดขึ้นแล้วถูกประณามภายหลัง เป็นเรื่องที่ต้องเรียนรู้จากประวัติศาสตร์จริง

วันนี้จะพูดเรื่องประวัติศาสตร์และความทรงจำของระบบสุขภาพไทย วันที่ ๓๑ พฤษภาคมนี้ นพ.เสม พริ้งพวงแก้ว (นพ.โกมาตร เรียกว่าพ่อเสม) จะมีอายุครบ ๑๐๐ ปีพอดี ชีวิตของ นพ.เสม เหมือนหนังสือเล่มใหญ่ ชีวิตน่าสนใจเพราะอยู่มา ๔ แผ่นดิน ปีที่เกิดมีกบฎ รศ.๑๓๐ นำโดย รท.นพ.เหล็ง ศรีจันทร์ (ชื่อเป็นชื่อซอยในปัจจุบัน) ซึ่งถูกจับ แต่ส่งผลกระทบต่อการเมือง เพราะเป็นหมอที่ทำคลอดนายสมัคร สุนทรเวช

 

ซ้าย ดร.นพ.โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์

ปี ๒๔๗๓ นพ.เสม เข้า รร.แพทย์ อีก ๒ ปีต่อมามีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ชีวิตก็ลำบากเพราะอยู่ในวังสระปทุม... สมัยก่อนการเรียนแพทย์ ทางการต้องจ้างให้เรียน มีเงินเดือนๆ ละ ๑๕ บาท ในขณะที่เสมียนมีเงินเดือน ๘๐ บาท ตอนเรียนได้เจอภารโรงคนหนึ่งที่เดิมเคยป็นนักเรียนแพทย์มาก่อน เปลี่ยนมาเป็นภารโรงได้เงินเดือน ๒๐ บาท (นักเรียนแพทย์ตอนนั้นได้เงินเดือน ๑๒ บาท) จะเห็นได้ว่าสถานะทางสังคมของนักเรียนแพทย์ในสมัยนั้นไม่ใช่ดี

เมื่อเรียนปี ๒ เกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ฐานะจึงลำบาก เรียน ๖ ปีจบ คณะราษฎร์มีนโยบายส่งแพทย์ออกไปอยู่ตามหัวเมือง พอดีมีอหิวาต์ระบาด คนตายนับหมื่น นพ.เสมไปปราบอหิวาต์ที่อัมพวา เชื้ออหิวาต์ข้ามชาติมาตามน้ำ เกิดจากเอาเรือไปล่มน้ำมา ได้ไปตั้งโรงพยาบาลเอกเทศที่วัดอัมพวา เพราะทางหลวงไม่ให้การสนับสนุน คนมามักไปป่าช้า ไม่มีคนมารักษา พอดีมีคนเป็นหนักมาให้น้ำเกลือแล้วรู้สึกตัว คนก็แตกตื่นกันว่าเป็นหมอเทวดา คนๆ นี้เป็นนักเลงใหญ่ ไปประกาศให้คนมารักษาจนรับไม่ไหว ต้องขอความช่วยเหลือและมีการทำน้ำเกลือใช้เอง

บทเรียนคือ ๑. นักเลงอาจเป็นประโยชน์ต่อการแพทย์ ๒. นักเลงใหญ่แค่ไหน ไม่ต้องเบ่ง ไหลออกมาเอง... นักเลงจะพกดาบ ถ้าไม่ถือดาบแสดงว่าถือดี ถ้าพกดาบเป็นการเจียมตัว ต้องอาศัยดาบ เป็นการเรียนรู้การอยู่กับชุมชนอย่างปลอดภัย (โชว์ดาบของจริง)

 

การระบาดของอหิวาต์ที่ลอนดอนในปี ๑๘๕๔ จอห์น สโนว์สังเกตพบว่าคนป่วยอยู่ถนนเส้นหนึ่ง ใช้น้ำประปาจากปั้มน้ำ มีรูปแผนที่เดินดิน จอห์น สโนว์ไปปลดคันโยกของปั้มน้ำออก อหิวาต์ก็หยุดลง จึงได้ชื่อว่าเป็นบิดาแห่งระบาดวิทยาภาคสนาม แต่จริงๆ แล้วเป็นหมอดมยา เป็นคนค้นพบ dose ของอีเทอร์ และเป็นคนดมยาในการคลอดของ Queen

รางวัลจอห์น สโนว์ มีคนไทยได้รับรางวัลนี้ ๓ คน คือ นพ.ทวีทรัพย์ ศิรประภาศิริ ศึกษาเรื่องปัจจัยเสี่ยงต่อ HIV...นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ศึกษาเรื่องโบทูลิซึ่มในหน่อไม้ปี๊ป… และ นพ.ชูพงศ์ แสงสว่าง ศึกษาเรื่องการระบาดของอหิวาต์ในหลายจังหวัด พบว่าเกิดจากการกินหอยแครงที่น่าจะมาจากแหล่งเดียวกัน

นพ.เสม ไปอยู่ที่นครสวรรค์ ไปตรวจผู้ป่วยที่บ้านอยู่กลางบึงบอระเพ็ด ไปทำคลอดเด็ก เด็กติด คลอดไม่ออก สามีบอกว่า “ถ้าเมียผมไม่รอด หมอก็ไม่ต้องกลับ” เอาดาบมาขู่ นพ.เสมตกใจจึงดึงเด็กออกมาได้ ต่อมาย้ายไปอยู่เชียงราย คณะราษฎร์มีนโยบายอวดธง คือไปสร้างความเจริญอวดเพื่อนบ้าน ไปสร้างโรงพยาบาลที่อุบล นครพนม หนองคาย เชียงราย เมื่อสร้างไปจนถึงเชียงราย เงินหมด ต้องขอรับบริจาคเงินจากชาวบ้านคนละ ๑ บาท เอามาสร้างโรงพยาบาลเชียงรายประชานุเคราะห์ ชื่อนี้เพราะรัฐไม่ได้ออกเงิน

สมัยก่อนมี พรบ.คลังที่ระบุว่าเงินได้ต้องส่งเข้าคลังหลวง นพ.เสมไม่ได้ส่งเข้า เก็บเอาไว้ใช้ กระทรวงการคลังเดือดร้อน รมต. (เจ้าคุณไชยยศ สมบัติ) ต้องเดินทางไปดู เมื่อตอบด้วยเหตุผล ต่อมาจึงมีการออกประกาศให้โรงพยาบาลไม่ต้องส่งเงินรายได้เข้าคลัง รมต.คนนี้เริ่มเรื่องเงินบำรุง แต่มีเงินเก็บไว้เยอะๆ ไม่ดี ไปเข้าหูโจร โจรจึงมาปล้น นพ.เสมเก็บปืนไว้ด้วย เป็นปืนพาราเบลลัมที่มีชื่อเสียง มีประสิทธิภาพมาก ยิงสู้กันแล้วโจรยอมแพ้ โจรบอกว่าเสียวปืน กลัว นพ.เสมมากเพราะเป็นแพทย์ประจำจังหวัดและแพทย์ประจำคุกด้วย

เรื่องเล่าเกี่ยวกับนักวิจัยประวัติศาสตร์ที่เกาะลันตา พบการเอาระเบิดเก่าไปอุ่นไฟแล้วเอาไปประคบหน้าท้องคนหลังคลอดใช้ได้ผลดี... รองเท้า digital… ที่มาของหนังสือที่ นพ.สุรเกียรติ อาชานานุภาพ เขียนที่มาจาก sheet ที่ใช้สอนตอนทำงานอยู่ที่ รพ.บางปะอิน... ยายเนียม หมอทำคลอด... เรื่องจิตวิญญาณมีมาก่อน มีคนบุกเบิกมาก่อนเรา

ภาพโรคภัยไข้เจ็บสมัยก่อน การออกหน่วยแพทย์...คุดทะราดหรือ yaw สมัยก่อนมีหมอฝรั่งมารักษา เชื้อ spirochete แพ้เพนนิซิลิน เป็นเชื้อพรหมจรรย์ ไม่มีการดื้อยา เจอยาเข้าเข็มเดียวก็รักษาได้ โรคคุดทะราดจึงหมดไปจากชนบทไทย ชาวบ้านจึงนิยมยาฉีด (มีที่มาทางประวัติศาสตร์) สมัยก่อนเวลาหมอฝรั่งออกตรวจ ชาวบ้านจะเตรียมตัดมะพร้าวไว้ ให้ดื่มน้ำมะพร้าวแทนน้ำจะได้ไม่ติดโรคท้องร่วง

การออกหน่วยสมัยก่อนเป็น vertical แต่ละโรค นพ.มงคล ณ สงขลา ได้ชื่อว่าหมอขี่ม้าแกลบ ขี่ม้าไปออกหน่วย มีเรื่องราวประทับใจเกี่ยวกับม้าว่ามีความซื่อสัตย์มาก... เคยกลับมาดึกมาก ต้องดันก้นม้าเข้าคอก ตอนเช้ามาพบว่าตาย... ม้ามีความซื่อสัตย์ หน้าที่รับผิดชอบไม่เสร็จไม่หยุด นิสัยจึงติดตัวมาที่ นพ.มงคล ต่อมาซื้อม้าอีกตัว เคยขี่ม้า สะดุด หัวฟาดคันนา ไม่ได้สติ ม้าไม่ไปไหน ยืนเล็มหญ้าอยู่ข้างๆ หมอดีๆ แม้แต่ม้ายังรัก

นพ.บรรลุ ศิริพานิช เป็นแพทย์อยู่ที่มหาสารคาม ไปเป็น ผอ. คนที่ ๔ ผอ.คนที่ ๓ อยู่ไม่ถึง ๑ วัน... ไปบุกเบิกงานที่มหาสารคาม วางระบบผ่าตัดเป็นคนแรก ขี่ม้าไปเพราะเคยถูกเกณฑ์ไปเป็นยุวชนทหารม้า (คนสมัยก่อนทำงานบนเงื่อนไขของความขาดแคลน)

เรื่องของหมออนามัย คุณประถม สมัยก่อนที่แม่ฮ่องสอนมีโรคเท้าช้างเยอะ ไปเก็บข้อมูล ถ่ายรูปมา ไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ก็หาวิธีการถ่ายมาจนได้ ให้เจ้าหน้าที่ถอดกางเกงไปยืนถ่ายเป็นเพื่อน ได้เปรียบเทียบด้วย (หาทางทำงานจนได้ผล) คุณสมหมาย เรื่องของการทำหมัน หมันชาย motivate ไม่ง่าย ชาวบ้านไม่มาทำ ก็ไปทำเองก่อน (เอาทั้งเนื้อทั้งตัวไปแลก)

 

การเก็บวัคซีน สมัยก่อนตู้เย็นน้ำมันก๊าดมีไม่แพร่หลาย จึงนัดหมายการส่งวัคซีนกันที่กอกล้วย... ยัดเข้ากอกล้วย (สมัยก่อนทำงานท่ามกลางความขาดแคลน) ฉายภาพมอเตอร์ไซด์ติดหล่ม... มอเตอร์ไซด์ก็ไปไม่ได้เวลาฝนตก เวลาเดินขึ้นเขาต้องก้มหน้า จะได้ไม่เห็นว่ามีดอยอีกกี่ลูก... เวลาทำงานต้องมีเทคนิคในการดูแลใจตนเอง สอนใจให้เราทำงานได้

การปลูกวัคซีน (ปลูกฝี) ... การเดินทางเพื่อปลูกฝีไปทั่วโลกของ Balmis Salvany Expedition มีการส่งเรือไปอาณานิคมของสเปน ใช้เวลา ๓ ปี เอาเด็กขึ้นเรือไปด้วย ๒๒ คน มีพยาบาล ๑ คน... ฉีดวัคซีนให้เด็ก พอเป็นหนองก็เอาไปฉีดคนต่อๆ ไปเรื่อยๆ เป็นวิธีการทำให้หนอง active อยู่ตลอด เด็กเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของ co-chain การเดินทางนี้มีชื่อเสียงมาก ทำให้มีผู้ได้รับวัคซีนถึง ๑๐๐,๐๐๐ คน (ความคิดต่างๆ ถูกสร้างขึ้น เพื่อเอาชนะอุปสรรคมากมาย)

เทคนิค Witness seminar ศึกษามาจากอังกฤษ เริ่มดำเนินการในประเทศไทย ช่วยจดบันทึกความทรงจำให้เป็นประวัติศาสตร์... เพื่อให้มีความตื่นตัวเรื่องประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ไกล เป็นประวัติศาสตร์ในองค์กรเรา มีหอจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์สุขภาพไทย... เล่าถึงวิธีการซ่อมแซมหนังสือ... ปีหน้าจะขยายไป ๘ โรงพยาบาล... อยากให้มีการเก็บรวบรวมเรื่องเล่า เรื่องเกี่ยวกับผู้คน เรื่องราว ข้าวของ จะมีการอบรมเทคนิคการรวบรวมประวัติศาสตร์

นพ.เสม เก็บเอกสารการผ่าตัดแฝดสยามไว้อย่างดี คู่แรกส่งไปผ่าที่ชิคาโก ตอนนั้นถูกเรียกตัวมาเปิด รพ.หญิง แล้วมีการเปิด รพ.เด็ก... การผ่าตัดเด็กแฝด ปราจีน-บุรี เป็นรายแรกที่ผ่านอกประเทศอเมริกา

๑๖ ตุลาคม ๒๕๑๖ นพ.เสมเป็น รมต.สาธารณสุข... รูป นพ.พีร์ คำทอน ซึ่งเสียชีวิตที่ร้อยเอ็ด ถูกยิงตาย เรื่องราวของคนดีที่ลืมไม่ได้

อยากให้กลับไปดูว่าในองค์กรมีเรื่องราวของคนเหล่านี้ไหม นอกจากเรื่องเล่าในองค์กร ก็มีเรื่องเล่าของชาวบ้าน “ข้าวของทุกชิ้น ชีวิตคนทุกคน มีเรื่องเล่า” ชวนให้ใส่ใจข้าวของ ภาพถ่ายเก่าๆ ให้รวบรวม จะมีนิทรรศการในวันที่ ๒๔ กันยายน ๒๕๕๔ ณ อาคารใหม่ของ สรพ.

วัลลา ตันตโยทัย