ชีวิตที่พอเพียง : 1153(2) เรียนรู้ความยุติธรรมในส่วนที่เกี่ยวกับการศึกษา
ขอขอบคุณ รศ. ดร. ชื่นฤทัย กาญจนจิตรา ที่นำเอกสารของปาฐกถาพิเศษ เรื่อง “ความยุติธรรม : จากแนวคิดสู่วิถีปฏิบัติ” โดย ศ. อมาตยา เซน มาให้ ทำให้ผมได้อ่านและครุ่นคิดต่อ ว่าเรื่องใหญ่ที่สุดที่จะทำให้สังคมไทยมีความยุติธรรมคืออะไรบ้าง
ท่านที่สนใจปาฐกถานี้ อ่านได้จากเว็บไซต์ของศูนย์ข้อมูลข่าวสารปฏิรูปประเทศไทยที่นี่
ผมปิ๊งแว้บ (ไม่ทราบว่าจะถูกต้องหรือไม่) ว่าเรื่องสำคัญมากคือ การศึกษาหรือการเรียนรู้ ที่ยังพันธนาการคนไทยและสังคมไทยให้เข้าไม่ถึงความยุติธรรม หรือความเป็นธรรมในสังคม
ความเชื่อของผมก็คือ โลกเราดีกว่านี้ได้ หากการศึกษาเป็นไปอย่างถูกต้อง และเวลานี้การศึกษาของเราไม่ถูกต้อง
การศึกษาที่ถูกต้องคือการศึกษาที่ทำให้คนมีอิสรภาพ มีภราดรภาพ และเชื่อในประชาธิปไตย ซึ่งแปลว่าเชื่อมั่นในตนเองและเคารพผู้อื่น เคารพในความแตกต่าง เห็นคุณค่าของความแตกต่างหลากหลาย และเห็นคุณค่าของความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อกัน พอๆ กันหรือมากกว่าการแข่งขันแก่งแย่งแข่งดี อันเป็นส่วนหนึ่งของ 21st Century Skills
นั่นคือ การศึกษาที่ถูกต้อง จะช่วยให้มนุษย์ได้ขยายศักยภาพด้านดีหรือด้านบวกของตนอย่างเต็มที่ และทำให้ด้านลบของมนุษย์ไม่เติบโตหรือฝ่อไป
การศึกษาที่จะบรรลุเป้าหมายดังกล่าวได้ต้องไม่เน้นการสอนของครู แต่เน้นการเรียนรู้ของนักเรียน เน้นการฝึกฝนทักษะที่สำคัญในการดำรงชีวิต ที่มีสัมมาชีพ เป็นพลเมืองดี และมีภูมิคุ้มกันตนเอง ทักษะนี้เรียกรวมๆ ว่า 21st Century Skills
ซึ่งหมายความว่าครูเองก็ต้องฝึกฝน 21st Century Skills ของตนเอง หรือจริงๆ แล้ว ทุกคน (รวมทั้งผม) ต้องฝึกฝน 21st Century Skills ตลอดชีวิต
การฝึกฝน 21st Century Skills คือร้อยละ ๘๐ ของสิ่งที่เรียกว่า การศึกษาตลอดชีวิต และเป็นพื้นฐานของสังคมที่มีความยุติธรรม ซึ่งเริ่มจากโอกาสของผู้คนทุกคนในสังคมที่จะเรียนรู้ฝึกฝนปรับปรุงตนเอง ให้เป็นคนที่มีค่า มีศักดิ์ศรี มีความสุข และเป็น “ผู้ให้” มากกว่า “ผู้เอา” จากคนอื่นและจากสังคม เพราะว่าในสัจจธรรมที่พิสูจน์แล้ว ชีวิตมนุษย์นั้น “ยิ่งให้ จะยิ่งได้”
สังคมที่สมาชิกมี 21st Century Skills จะเป็นสังคมที่สร้าง positive sum game ได้อย่างเกิดผลจริง คือสังคมเกิด “ความมั่งคั่งที่สมดุล” ไม่ใช่แค่มั่งคั่งโภคทรัพย์ แต่มั่งคั่งทรัพย์อย่างสมดุลทุกประเภท รวมทั้งปัญญาทรัพย์ และอริยทรัพย์
ขอย้ำว่า 21st Century Skills เป็นทักษะ ร้อยละ ๘๐ เป็นทฤษฎีเพียงร้อยละ ๒๐ หรือน้อยกว่านั้น ดังนั้นจึงต้องเรียนโดยฝึกฝน ที่เป็นการฝึกฝนจากโจทย์จริง ชีวิตจริง และการฝึกฝนร้อยละ ๙๐ เป็นการปฏิบัติ ที่เรียกว่า PBL (Project-Based Learning) โดยที่จะต้องปฏิบัติร่วมกันเป็นกลุ่มหรือเป็นทีม เพื่อให้เกิดการเรียนรู้ร่วมกันผ่านการปฏิบัติ (interactive learning through action) และอีกส่วนหนึ่งของการฝึกฝน (ประมาณร้อยละ ๑๐) เป็นการทบทวนความเข้าใจจากการปฏิบัติ ที่เรียกว่า reflection หรือภาษา KM เรียกว่า AAR ซึ่งกระบวนการ reflection หรือ AAR จะเกิดความรู้ความเข้าใจกว้างขวางเชื่อมโยงและลึกหากได้ “คุณอำนวย” (facilitator) ที่มีความสามารถสูง
สังคมที่มีความยุติธรรมในพื้นฐานจะต้องมีกลไกนี้ในทุกส่วนของสังคม ความเป็นธรรมที่แท้จริงจึงจะเกิดขึ้นได้ เพราะจะช่วยเพิ่มศักยภาพของความเป็นมนุษย์ให้แก่ทุกคน ให้สามารถเผื่อแผ่ความยุติธรรมให้แก่กันและกันได้ และร่วมกันสร้างสถาบัน ระบบ สังคม ชุมชน และประเทศชาติ ที่มีรากฐานของความยุติธรรม
นี่คือสิ่งหนึ่งที่จะต้องมีการปฏิรูป ให้แก่สังคมไทย
หลายท่านอ่านชื่อบันทึกแล้วอาจคาดหวังว่าผมจะบันทึกความอยุติธรรมในระบบการศึกษา แต่ที่เขียนมานี้เน้นที่ความอยุติธรรมที่เกิดจากความบกพร่องของระบบการศึกษา หรือระบบการเรียนรู้ ซึ่งเป็นความอยุติธรรมในมิติที่ลึก ความอยุติธรรมในมิติที่ลึกนี้มีอยู่ในทุกระบบของสังคมไทย รวมทั้งระบบสุขภาพด้วย
วิจารณ์ พานิช
๓๑ ธ.ค. ๕๓
ขอบคุณมากค่ะ สุขสันต์วันปีใหม่ ๒๕๕๔ ค่ะ
สวัสดีปีใหม่ค่ะท่านอาจารย์