ศาสนพิธีในชีวิตประจำวัน

ศาสนพิธีในชีวิตประจำวัน

         พิธีกรรมที่จะกล่าวในที่นี้เป็นพิธีเบ็ดเตล็ดเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติบางประการ ในการ ประกอบพิธีต่าง ๆ จะขอกล่าวชี้แจงไว้เพียง ๕  เรื่องเท่านั้น  คือ

         ๑. วิธีแสดงความเคารพพระ       ความมุ่งหมายของการแสดงความเคารพพระ  ก็เพื่อแสดงให้ปรากฏว่า  ตนมีความนับถือ ด้วยกายและใจจริง การแสดงให้ปรากฏนี้ส่วนใหญ่แสดงออกทางกาย  ซึ่งส่อซึ้งถึงน้ำใจอย่างเด่นชัด พระที่ควรแก่การแสดงความเคารพ ได้แก่ พระพุทธรูปรือปูชนียวัตถุ มีพระสถูปเจดีย์ เป็นต้น ๑ พระภิกษุสามเณรผู้ทรง เพศอุดมกว่าตน ๑ การแสดงความเคารพต่อพระดังกล่าวนี้ จะนำมาชี้แจงในที่นี้เพียง ๓ วิธี คือ

            ก. ประนมมือ

            ข. ไหว้

            ค. กราบ

            ประนมมือ  ตรงกับหลักที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “ทำอัญชลี” คือ  การกระพุ่มมือทั้งสอง ประนม  ให้ฝ่ามือทั้งสองประกบกัน  นิ้วทุกนิ้วของมือทั้งสองแนบชิดตรงกัน ไม่มีเหลื่อมล้ำกว่ากัน หรือกางให้ห่าง  ตั้งกระพุ่มมือ ที่ประนมด้วยอาการนี้ไว้ในระหว่างอก ให้ตั้งตรงขึ้นข้างบน มีลักษณะ คล้ายดอกบัวตูม  แนบศอกทั้งสองข้าง ชิดชายโครง ไม่ให้กางห่างออกไป แสดงอาการอย่างนี้ เรียกว่าประนมมือ  เป็นการแสดง ความเคารพ เวลาสวดมนต์  หรือฟังพระสวดและฟังเทศน์  เป็นต้น แสดงอย่างเดียวกัน ทั้งชายทั้งหญิง               

           ไหว้  ตรงกับที่กล่าวไว้ในบาลีว่า  “นมัสการ” หรือ “วันทา”  คือการยกมือที่ประนม แล้วขึ้น  พร้อมกับก้มศีรษะลงเล็กน้อย  ให้มือประนมจดหน้าผาก นิ้วหัวแม่มือ ทั้งสองอยู่ระหว่างคิ้ว อย่างนี้เรียกว่า  ไหว้  ใช้แสดงความเคารพพระ ในขณะนั่งเก้าอี้ หรือยืนอยู่  ไม่ใช่นั่งราบกับพื้น  แสดงอย่างเดียวกันทั้งชายและหญิง

           ๒. วิธีประเคนของพระ      การประเคนของพระ คือ การถวายของให้พระได้รับถึงมือ ของที่ประเคนนั้น ต้องเป็น ของที่คนเดียวพอยกได้อย่างธรรมดา  ไม่ใช่ของหนัก หรือใหญ่โตจนเกินไป    ไม่มีวัตถุอนามาส คือ เงินทอง หรือของกะไหล่ด้วยเงินแท้หรือทองแท้ปนอยู่ด้วย เพราะเป็นของไม่เหมาะแก่ภาวะ ของพระที่จะรับได้  และถ้าเป็นของเคี้ยวของฉัน ต้องประเคนได้เฉพาะในกาล เวลาวิกาลตั้งแต่ เที่ยงแล้วไปจนถึงย่ำรุ่งวันใหม่  ไม่ควรนำมาประเคน วิธีประเคนนั้นพึงปฏิบัติ ดังนี้

        ก. พึงนำของประเคนเข้าไปให้ใกล้พระผู้รับ ประมาณ ๑ ศอก (ไม่ถึงศอก หรือไม่ เกินศอกคืบก็ได้)  จะนั่งหรือยืนแล้วแต่สถานที่ที่พระนั่งอยู่นั้นอำนวย

        ข. จับของที่ประเคนด้วยมือทั้งสองก็ได้ มือเดียวก็ได้  ยกให้สูงขึ้นเล็กน้อย แล้วน้อม ถวายพระซึ่งท่านจะยื่นมือทั้งสองออกมาจับ ถ้าผู้ถวายเป็นสตรี พึงวางของลงบนผ้ากราบ ที่พระปูรับอยู่ข้างหน้า เสร็จแล้วพึงไหว้หรือกราบแล้วแต่กรณี  หนหนึ่ง

      หลักสำคัญของการประเคนนี้  ต้องแสดงออกด้วยความเคารพ  ไม่ใช่เสือกไส หรือทิ้ง ให้โดยไม่เคารพ

      ๓. วิธีทำหนังสืออาราธนาและทำใบปวารณาถวายจตุปัจจัย

     การอาราธนาพระ ก็คือการนิมนต์พระสงฆ์ไปประกอบพิธีต่าง ๆ ต้องทำให้เป็น กิจจะลักษณะ แต่ปางก่อนใช้อาราธนาด้วยวาจาเป็นพื้น แต่ในปัจจุบันนี้มีนิยม ทำหนังสืออาราธนา ความมุ่งหมายก็เพื่อแจ้งกำหนดงานและรายการให้พระสงฆ์ทราบ หนังสืออาราธนานี้ เรียกกันว่า ฎีกานิมนต์พระ  มีข้อความที่จะแสดงเป็นตัวอย่าง ดังนี้

       “ขออาราธนาพระคุณเจ้า (พร้อมด้วยพระสงฆ์ในวัดนี้อีก...รูป) เจริญพระพุทธมนต์ (หรือสวดพระพุทธมนต์ หรือแสดงพระธรรมเทศนาแล้วแต่กรณี) ในงาน.....ที่บ้านเลขที่..... ตำบล.....อำเภอ......กำหนดวันที่.....เดือน......พ.ศ.......เวลา.....น.

       (หากจะอาราธนาให้รับอาหารบิณฑบาต เช้า หรือ เพล  ให้บอกด้วย  ถ้าต้องการ ตักบาตรหรือปิ่นโต  ก็ต้องบอกไว้ในฎีกาให้นำไปด้วย)

         ถ้างานนั้นมีเรือหรือรถรับส่ง  ก็ให้หมายเหตุบอกไว้ท้ายฎีกานั้น เพื่อพระจะได้ทราบ ล่วงหน้า การวางฎีกานิมนต์พระนี้ ถ้าเป็นพระวัดเดียวกัน ไม่ต้องทำฎีกานิมนต์ เป็นรายองค์ ก็ได้  เป็นแต่ระบุจำนวนพระหรือรายชื่อพระที่ต้องการให้ทางวัดจัดนิมนต์ ต่อให้ก็ได้

         และในการถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ ที่นิมนต์มาประกอบพิธีต่าง ๆ ก็มี นิยมถวายค่า จตุปัจจัยเป็นพิเศษจากไทยธรรมอีกส่วนหนึ่งด้วยในการถวายค่าจตุปัจจัยนี้  นิยมทำใบปวารณา ถวาย คือ ถวายด้วยใบปวารณาความมุ่งหมายก็เพื่อสงเคราะห์ ให้ภิกษุได้รับค่าจตุปัจจัยนั้น โดยชอบด้วยวินัย ใบปวารณานี้  มีแบบนิยมเป็นฉบับ ดังนี้

        “ขอถวายจตุปัจจัยอันควรแก่สมณบริโภค  แด่พระคุณเจ้าเป็น มูลค่า.....บาท ....สต. หากพระคุณเจ้าต้องประสงค์สิ่งใดอันควรแก่สมณบริโภคแล้ว ขอได้โปรดเรียกร้องจากกัปปิยการก ผู้ปฏิบัติของพระคุณเจ้า  เทอญ”

        ใบปวารณานี้ นิยมกลัดติดกับผ้าที่ทอดในงานอวมงคล หรือถวายเฉพาะใบ หรือไม่ ก็ใส่ซองแล้วรวมถวายไปกับเครื่องไทยธรรมในทุก ๆ งาน ส่วนเงินค่าจตุปัจจัยนั้น มอบไปกับ กัปปิยการก คือศิษย์ผู้มากับพระนั้น

    ๔. วิธีอาราธนา   การอาราธนา คือ การเชื้อเชิญพระสงฆ์ในพิธีให้ศีล ให้สวดพระปริตร หรือให้แสดงธรรม เป็นธรรมเนียมมีมาแต่ดั้งเดิมที่จะต้องอาราธนาก่อน พระสงฆ์จึงจะประกอบพิธีกรรม   นั้น ๆ และการอาราธนาที่ถือเป็นธรรมเนียมกันมาก็มี ๓ กรณีเท่านั้น

        วิธีอาราธนา นิยมกันว่า ถ้าพระสงฆ์นั่งบนอาสนะยกสูงเจ้าภาพและแขกนั่งเก้าอี้ ผู้อาราธนาเข้าไปยืนระหว่างเจ้าภาพกับแถวพระสงฆ์ตรงกับรูปที่ ๓ หรือที่ ๔ ห่างแถวพระสงฆ์ พอสมควรหันหน้าไปทางโต๊ะที่บูชา  ประนมมือไหว้พระพุทธรูปก่อนแล้วยืนประนมมือตั้งตัวตรง กล่าวคำอาราธนาตามแบบที่ต้องการ ถ้าพระสงฆ์นั่งอาสนะ ต่ำธรรมดา เจ้าภาพและแขกอื่น ก็นั่งกับพื้น  ผู้อาราธนาต้องเข้าไปนั่งคุกเข่าต่อหน้าแถว พระสงฆ์ตรงหัวหน้า กราบพระที่โต๊ะบูชา ๓ ครั้งก่อน แล้วประนมมือตั้งตัวตรง  กล่าวคำอาราธนาที่ต้องการตามแบบ  คือ

       พิธีสวดมนต์เย็น อาราธนาศีล อาราธนาพระปริตร

       พิธีเลี้ยงพระ อาราธนาศีล

       พิธีถวายทานทุกอย่าง อาราธนาศีล

      พิธีเทศน์ ถ้าเทศน์ต่อจากสวดมนต์ ตอนสวดมนต์ไม่ต้องอาราธนาศีล เริ่มต้นด้วย อาราธนาพระปริตร แล้วอาราธนาศีล ตอนพระขึ้นเทศน์ รับศีลแล้วอาราธนาธรรมต่อ แต่ถ้า สวดมนต์กับเทศน์ไม่ได้ต่อเนื่องกัน ถือว่าเป็นคนละพิธี ตอนสวดมนต์ก็อาราธนา ตามแบบ พิธีสวดมนต์เย็นที่กล่าวแล้ว ตอนเทศน์ก็เริ่มต้น ด้วยอาราธนาศีลก่อน  จบรับศีลแล้วจึงอาราธนา ธรรม

       พิธีสวดศพต่าง ๆ เช่น สวดแจง สวดพระอภิธรรม  เป็นต้น ถ้าไม่มีพิธีอื่นนำ หน้าให้ อาราธนาศีลก่อน ถ้ามีพิธีอื่นนำหน้าแล้วไม่ต้องอาราธนาศีล

                    คำอาราธนาศีล ๕ ในพิธีการ

         มยํ  ภนฺเต     วิสุํ  วิสุํ รกฺขนตฺถาย   ติสรเณน  สห   ปญฺจ สีลานิ ยาจาม  
       ทุติยมฺปิ..........        ตติยมฺปิ..........

                       คำอาราธนาพระปริตร

       วิปตฺติปฏิพาหาย        สพฺพสมฺปตฺติสิทฺธิยา                                           

      สพฺพทุกฺขวินาสาย           ปริตฺตํ  พฺรูถ มงฺคลํ

       วิปตฺติปฏิพาหาย              สพฺพสมฺปตฺติสิทฺธิยา

      สพฺพภยวินาสาย              ปริตฺตํ พฺรูถ  มงฺคลํ

     วิปตฺติปฏิพาหาย              สพฺพสมฺปตฺติสิทฺธิยา

     สพฺพโรควินาสาย             ปริตฺตํ พฺรูถ  มงฺคลํ ฯ

                      คำอาราธนาธรรม

          พฺรหฺมา จ  โลกาธิปตี สหมฺปติ
          กตฺอญฺชลี อนฺธิวรํ อยาจถ
         สนฺตีธ  สตฺตาปฺปรชกฺขชาติกา
         เทเสตุ  ธมฺมํ อนุกมฺปิมํ ปชํ ฯ

      ๕. วิธีกรวดน้ำ      เมื่อจะกรวดน้ำเพื่ออุทิศส่วนบุญ  ต้องคำนึงถึงประเพณีที่มีมาแต่โบราณกาลด้วยวิธีนิยม ทำกันดังนี้ คือ  เริ่มต้นเตรียมน้ำสะอาดใส่ภาชนะไว้พอสมควร  จะเป็นคณฑี  ขวดเล็ก แก้วน้ำ หรือขัน อย่างใดอย่างหนึ่งก็ได้ พอพระสงฆ์เริ่ม อนุโมทนาด้วยบท  ยถา... ก็เริ่มกรวดน้ำ โดยตั้งใจ นึกอุทิศส่วนบุญ  มือขวาจับ ภาชนะน้ำริน ใช้มือซ้ายประคอง แล้วว่าบทกรวดน้ำในใจไปจนจบ  การหลั่งน้ำกรวด ถ้าเป็นพื้นดินควรหลั่งลงในที่สะอาดหมดจด  ถ้าอยู่บนเรือนหรือสถานที่ ที่ไม่ใช่พื้นดิน  ต้องหาภาชนะอื่นที่สมควร เช่น ถาดหรือขัน เป็นต้น รองน้ำกรวดไว้เสร็จแล้วจึงนำไป เทลงดินตรงที่สะอาด    อย่าใช้กระโถนหรือภาชนะสกปรกรองเป็นอันขาด  เพราะน้ำที่กรวดเป็น สักขีพยานในการทำบุญของตนว่าทำด้วยใจสะอาดจริง ๆ  

      คำกรวดน้ำที่นิยมว่ากันในเวลากรวดทั่ว ๆ ไป มีอยู่ ๓ แบบ คือ แบบสั้น แบบย่อ และแบบยาว  ว่าเฉพาะคำบาลีเท่านั้น ดังนี้

     คำกรวดน้ำแบบสั้น   (คำอุทิศของพระเจ้าพิมพิสาร)

              อิทัง   เม   ญาตีนัง  โหตุ (ว่า ๓ จบ)

       หากจะเดิมพุทธภาษิตต่อว่า “สุขิตา โหนตุ ญาตะโย” ก็ได้

คำแปล     ขอบุญนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของข้าพเจ้าเถิด  ขอญาติทั้งหลายจงเป็นสุข ๆ เถิด

        คำกรวดน้ำแบบย่อ  เรียกคาถาติโลกวิชัย

   ยงฺกิญฺจิ  กุสลํ กมฺมํ       กตฺตพฺพํ  กิริยํ  มม

   กาเยน  วาจามนสา         ติทเส สุคตํ  กตํ

   เย สตฺตา  สญฺญิโน        อตฺถิ   เย  จ สตฺตา  อสญฺญิโน

   กตํ  ปุญฺญผลํ  มยฺหํ       สพฺเพ  ภาคี  ภวนฺตุ  เต

   เย ตํ กตํ  สุวิทิตํ            ทินฺนํ ปุญฺญผลํ มยา

   เย จ  ตตฺถ  น ชานนฺติ     เทวา คนฺตฺวา  นิเวทยุ

  สพฺเพ  โลกมฺหิ เย สตฺตา ชีวนฺตาหารเหตุกา

   มนุญฺญ  โภชนํ สพฺเพ      ลภนฺตุ  มม  เจตสา.

                       คำกรวดน้ำแบบยาว  เป็นคาถาของเก่า

        อิมินา  ปุญฺญกมฺเมน          อุปชฺฌายา คุณุตฺตรา

        อาจริยูปการา  จ         มาตา ปิตา จ  ญาตกา (ปิยา มมํ)

        สุริโย  จนฺทิมา ราชา           คุณวนฺตา นราปิ  จ

         พฺรหฺมมารา  จ อินฺทา จ      โลกปาลา  จ เทวตา

          ยโม มิตฺตา มนุสฺสา  จ       มชฺฌตฺตา  เวริกาปิ  จ

         สพฺเพ สตฺตา  สุขี  โหนฺตุ    ปุญฺญานิ  ปกตานิ  เม

         สุขญฺจ  ติวิธํ  เทนฺตุ            ขิปฺปํ  ปาเปถ โว มตํ

         อิมินา  ปุญฺญกมฺเมน           อิมินา อุทฺทิเสน  จ

          ขิปฺปาหํ  สุลเภ เจว            ตณฺหุปาทานเฉทนํ

          เย  สนฺตาเน หินา ธมฺมา     ยาว นิพฺพานโต  มมํ

         นสฺสนฺตุ  สพฺพทาเยว         ยตฺถ  ชาโต  ภเว ภเว

         อุชุจิตฺตํ  สติปญฺญา            สลฺเลโข  วิริยมฺหินา

         มารา  ลภนฺตุ  โนกาสํ        กาตุญฺจ  วิริเยสุ  เม

         พุทฺธาธิปวโร  นาโถ         ธมฺโม  นาโถ  วรุตฺตโม

        นาโถ  ปจฺเจกพุทฺโธ  จ      สงฺโฆ นาโถตฺตโร  มมํ

        เตโสตฺตมานุภาเวน           มาโรกาสํ ลภนฺตุ มา.

-------------------------------------

                   แหล่งข้อมูล   :  ศาสนพิธี  ฉบับกรมการศาสนา