อ้างอิงภาพ : ปลาบู่มหิดล Mahidolia mystacina valenciennes และกุ้งดีดขัน Alpheus microrhynchus
                             โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์ ใน http://gotoknow.org/file/wiratkmsr/thumbnail/65/Mahidolia.JPG

  ปลาบู่มหิดล   : สิ่งบ่งชี้นิเวศวิทยาชายฝั่งทะเลและความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น                                                    

  อาจารย์ผู้น้องท่านหนึ่ง   มาอ้อนวอนขอให้ผมวาดรูปให้สักรูปหนึ่ง เป็นรูปปลาบู่มหิดล เขาอยากได้เอาไปทำปกหนังสือ บอกว่าชอบฝีมือผมมากเลยอยากได้ เดินมาคุยและขออยู่เรื่อยหลายเดือนตั้งแต่ปลายปีที่แล้ว ผมฟังข้อมูลแล้วก็นึกว่าเขาพูดเล่น เพราะปลาบู่มหิดลนั้นค้นพบและมีการศึกษาวิจัยเผยแพร่อย่างเป็นหลักฐานมากมายมานานแล้ว จะไปศึกษาค้นคว้ามาพิมพ์เผยแพร่เป็นหนังสือโดยไม่มีการศึกษาและการค้นพบใหม่ในมิติอื่นๆที่เป็นของเราเองได้อย่างไร

ที่สำคัญ การวาดรูปอย่างนี้จะต้องใช้ข้อมูลมาก และหลังจากศึกษาค้นคว้ามากมายแล้ว ก็ต้องวาดโครงร่างเพื่อวิเคราะห์ความเป็นไปได้อย่างที่ข้อมูลมี มันจึงไม่ใช่เรื่องที่จะมาขอกันเล่นๆ เขาก็เห็นอยู่ว่าผมจะเอาเวลาที่ไหนไปทำให้ได้ คงทักทายกันพอหาหัวข้อมาแลกเปลี่ยนและ Update ความรู้ให้กันมากกว่า เลยก็ไม่ได้มองความตั้งใจเท่าไหร่นัก แต่เจอกันทีไรเขาก็คุยกับผมแต่เรื่องปลาบู่จนคนแทบจะพากันเรียกเขาว่าดอกเตอร์ปลาบู่ กันหมดแล้ว

มาเมื่อเดือน-สองเดือนก่อน อาจารย์ผู้น้องท่านนี้ก็มาอีก คราวนี้หอบหนังสือและข้อมูลมาอวดมากมาย แล้วก็บอกว่าสิ่งที่เขาศึกษาวิจัยต่อยอดงานของคนอื่นนั้น เป็นด้านสังคมสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศวิทยาของท้องถิ่นที่มีปลาบู่มหิดล คือ อำเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี บ้านของเขาเอง องค์ความรู้ของเขาจะเสริมต่อด้านที่คนอื่นศึกษาวิจัยไว้ก่อนหน้านั้น แต่จะทำให้ปลาบู่มหิดลมีสถานะเป็นตัวชี้วัดสังคม สิ่งแวดล้อม และระบบนิเวศน์ของท้องถิ่น เขาจะทำเพื่อให้เป็นฐานสร้างการเรียนรู้ท้องถิ่น และอีกด้านหนึ่ง เขาบอกว่าเขาทำด้วยสำนึกความเป็นคนมหิดล ต้องมีบางด้านของปลาบู่มหิดลที่สร้างขึ้นโดยคนมหิดล เพื่อเทอดพระนามมหิดลและเทอดพระเกียรติในหลวง เจตนารมณ์อย่างนี้เลยทำให้ผมหยุดฟังและขอดูข้อมูลใหม่

แต่ภาพที่มีอยู่จากหลายแหล่งนั้น ส่วนใหญ่ก็เป็นภาพเดิมๆจนแทบจะเรียกว่าเป็นภาพเดียวกัน ข้อมูลและรายละเอียดที่พอจะจินตนาการเป็นภาพได้ก็น้อยมาก ทว่า ผมก็เพิ่งทราบว่าเพื่อนผู้น้องท่านนี้ของผมเป็นคนจันทบุรีและอยากทำงานวิชาการนอกจากเผยแพร่ให้เป็นประโยชน์แก่สาธารณะแล้วก็อยากทำเพื่อท้องถิ่นของตนไปด้วย

ผมชอบคนทำงานในเชิงอุทิศตนให้กับสังคม ซึ่งตั้งแต่เคยได้ฟังเขาคุยอย่างตั้งใจบ้างไม่ตั้งใจบ้างนั้น ก็ไม่เคยเห็นว่าเขาจะให้เหตุผลเพื่อตนเองหรือเพื่อความมีชื่อเสียงของตนเลย เขาพูดถึงการที่ปลาบู่มหิดลจะสามารถเป็นสิ่งที่ใช้เป็นตัวบ่งชี้สังคมและสิ่งแวดล้อมของถิ่นฐานที่ง่ายสำหรับให้ชาวบ้านและคนท้องถิ่นมีส่วนร่วมด้วยภูมิปัญญาของตนในการดูแลสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ พูดถึงเอกลักษณ์และความเป็นมหาวิทยาลัยมหิดล พูดถึงการอนุรักษ์และคุ้มครองปลาบู่มหิดลที่กำลังจะสูญพันธุ์ เขาจะจัดตั้งศูนย์ศึกษาและเรียนรู้เพื่อพัฒนาท้องถิ่นในถิ่นที่อยู่ที่พบปลาบู่มหิดลที่อ่าวทะเลอำเภอแหลมสิงห์ จันทบุรี ร่วมกับองค์กรท้องถิ่นบ้านเกิดและอีกหลายอย่างซึ่งล้วนเป็นแนวคิดที่มุ่งสร้างสรรค์สังคมที่ดีและน่าสนใจมาก

ผมได้ทราบแล้วก็เลยรับปากว่าจะวาดให้และวันจันทร์หรือวันพรุ่งนี้ให้มารับได้ ทั้งที่แต่เดิมก็อยากหวงเวลาเอาไว้ทำงานมาก ดูข้อมูลและขนาดงานแล้วผมก็ปวดหัวจริงๆ แต่ผมรักความซื่อใสและความมีคุณธรรมต่อสังคมของเขา เลยก็ต้องมานั่งศึกษาข้อมูลเท่าที่มีแล้วก็จัดองค์ประกอบและวาดออกมาด้วยภาพลายเส้นแนว Scientific Illustration เลยก็ได้ความรู้ไปด้วยหลายอย่าง ลองเข้าไปศึกษาได้ที่นี่ครับ [Cilick here]

ปรกติข้อมูลเหล่านี้อยู่กันคนละส่วน อาจจะเนื่องจากถ่ายภาพได้ครั้งละอย่าง ไม่เคยสามารถถ่ายภาพของจริงของการอยู่ร่วมกันดังที่ข้อมูลการวิจัยต่างๆได้กล่าวถึงไว้ อีกทั้งคงจะไม่ค่อยได้มีการค้นคว้าและลองแสดงออกมาเป็นภาพ เลยมีแต่ภาพถ่ายและภาพวาดแบบเดียวกันเกือบทั้งหมด รูปที่เขียนขึ้นใหม่อีกนี้ จึงเป็นการประมวลภาพจากข้อมูลหลายๆแง่ที่เป็นระบบนิเวศการดำรงชีวิตของปลาบู่มหิดล แล้วใช้จินตนาการเขียนเป็นภาพ ต่อยอดข้อมูลภาพเท่าที่มีอยู่เพิ่มขึ้นมาอีก ดังนั้น จึงอาจจะเป็นเพียงรูปเดียวเท่าที่มีในเวลานี้ ที่ได้แสดงภาพของปลาบู่มหิดลกับกุ้งดีดขันซึ่งเป็นระบบนิเวศกันในการดำรงชีวิตแบบต่างพึ่งพาอาศัยกัน

 ปลาบู่มหิดล พบที่ปากแม่น้ำจันทบุรีเมื่อประมาณปี ๒๔๖๙ ในรัชสมัยรัชกาลที่ ๖ ดร. ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ ชาวอเมริกันซึ่งขณะนั้นได้เข้ามาเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านสัตว์น้ำและเป็นเจ้ากรมรักษาสัตว์น้ำคนแรกได้ตั้งชื่อ มหิดล เพื่อน้อมเกล้าถวายเพื่อเทิดพระเกียรติ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศ อดุลเดชวิกรม กรมหลวงสงขลานครินทร์ ซึ่งมีความสนพระทัยต่องานด้านการประมงและ ดร. ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ เห็นว่าจะทรงเป็นองค์ผู้เชี่ยวชาญในการประมงของประเทศ ก่อนที่ความเป็นจริงต่อมาจะทรงเป็นแพทย์และปวงชนได้ขอพระราชทานวโรกาสน้อมเกล้าถวายพระราชสมัญญาเป็นพระบิดาแห่งการแพทย์สมัยใหม่ของไทย

ปลาบู่มหิดลเป็นปลาที่หายาก นอกจากพบได้ที่จังหวัดจันทบุรีแล้ว ในประเทศไทยก็เคยมีการพบที่ระนองและภูเก็ต มักพบว่าอาศัยอยู่ด้วยกันในรูของกุุ้งดีดขัน ผมก็เลยนำมาจัดองค์ประกอบใหม่แล้วจินตนาการวาดเท่าที่มีข้อมูลทั้งปลาบู่มหิดลและกุ้งดีดขัน

การพบปลาบู่มหิดลในแหล่งธรรมชาติชายฝั่งทะเล จะสะท้อนถึงความสมดุลทางระบบนิเวศน์และสะท้อนถึงความสามารถขององค์กรท้องถิ่น ตลอดจนการมีส่วนร่วมของปัจเจกและชุมชนในการดูแลทรัพยากรสิ่งแวดล้อม จึงสามารถใช้สร้างกระบวนการเรียนรู้อย่างบูรณาการ รวมทั้งใช้เป็นเครื่องบ่งชี้สุขภาวะสังคมและสภาวการณ์สิ่งแวดล้อมธรรมชาติของท้องถิ่น ที่ชาวบ้านสามารถใช้ภูมิปัญญาจากประสบการณ์ชีวิตเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลได้.