จากการประชุมในครั้งนี้ อาจารย์หมอบรรลุ มาบอกเล่า ประเด็นเรื่องสุขภาพให้ฟังกัน โดยอาจารย์ได้เน้นเรื่อง คุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ ในทรรศนะของอาจารย์ค่ะ ว่า

"คุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ" อาจารย์เลือกชื่อนี้ก็เพราะ จากประสบการณ์ที่อาจารย์เป็นกรรมการสรรหาผู้สูงอายุแห่งชาติ 3 ปี ปี 2550 ได้แก่ ท่านปัญญา นันทภิกขุ ปี 2551 ได้แก่ นายแพทย์เสม พริ้งพวงแก้ว และ ปี 2552 ได้แก่ ท่านผู้หญิงพูนทรัพย์ นพวงศ์ จึงคิดว่า การที่จะได้รับแต่งตั้งเป็นผู้สูงอายุแห่งชาติ จะต้องมีอะไรที่ดีหมด คุณภาพชีวิตต้องดี การศึกษา สุขภาพ และอะไรๆ ก็ต้องดี ไม่ได้คิดเรื่อง ความมั่นคง แต่ใช้คำว่า "คุณภาพชีวิต"

ผู้สูงอายุที่มีคุณภาพชิวิตดี ก็คือ ผู้สูงอายุที่มีความสุข และได้รับคำสรรเสริญจากสังคมโดยรวม อิงหลักพุทธพจน์ก่อนเสด็จปรินิพพาน ที่ว่า “ท่านทั้งหลายจงยังประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด” … ผู้สูงอายุที่ดี มีคุณภาพ ต้องยังประโยชน์ตน และยังประโยชน์ผู้อื่นด้วย เพื่อความไม่ประมาท

คุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุที่ดี ประกอบด้วย ปัจจัยต่างๆ 3 ปัจจัยหลัก

ปัจจัยที่ 1 มีสุขภาพดี ... ประกอบด้วย สุขภาพกายที่ดี สุขภาพจิตที่ดี สุขภาพทางสังคมที่ดี และสุขภาพทางปัญญาที่ดี

ปัจจัยที่ 2 มีส่วนร่วมในการประกอบกิจการงานตามอัตตภาพ เพื่อยังประโยชน์ตน และประโยชน์ผู้อื่น สมเป็นสัปบุรุษ

ปัจจัยที่ 3 มีความมั่นคงในชีวิต ประกอบด้วย มั่นคงในทางเศรษฐกิจ มั่นคงในทางชีวิตและทรัพย์สิน มั่นคงในครอบครัว ชุมชน และสิ่งแวดล้อม

ผู้สูงอายุไทยทั้งหมดประมาณ 6-7 ล้านคน เกือบ 30% ไม่ได้เรียนหนังสือ ผมเคยออกแบบสอบถามผู้สูงอายุ ผมได้ประสบการณ์ว่า

  • ... ถ้าจะพูดกับผู้สูงอายุไทย ต้องใช้ภาษาง่ายๆ
  • ผมอยากทราบว่า เขาต้องการอะไรในชีวิตของผู้สูงอายุ ... เขาก็ตอบไม่ได้
  • ผมก็เลยยกคำถามมาว่า เอาอย่างนี้ก็แล้วกัน เรามีแก้ววิเศษอันหนึ่ง ให้เป่าออกมา จะเอาอะไร ตอนนี้เขาก็ตอบได้
    - เขาบอกว่า ที่หนึ่ง ก็จะเอาสุขภาพดี ...
    - เป่าอีกที ที่สอง ผู้สูงอายุส่วนใหญ่จะบอกว่า ถ้าสุขภาพดีแล้วละก็ ขออยู่กับลูกหลานเถอะ นี่เป็นคำตอบของเขา เพราะว่าเขาอยากจะอยู่กับลูกหลาน
    - และก็บอกว่า เอาอีกที จะเอาอะไร เขาก็บอกว่า ถ้าได้อยู่กับลูกกับหลานแล้ว ก็ขอมีเงินมีทอง
    - นี่คือคำตอบของผู้สูงอายุชาวบ้านๆ ที่พูดกัน

ผู้สูงอายุที่มีความสุข มีคุณภาพชีวิต ต้องมี 3 หลัก คือ

(1) มีสุขภาพดี ประกอบด้วย สุขภาพกาย จิต สังคม ปัญญา
(2) มีการงานทำ ทำเพื่อประโยชน์ตนเอง ผู้อื่น และเพื่อสังคม
(3) มีความมั่นคง มั่นคงในทางเศรษฐกิจ ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน และมั่นคงในครอบครัว เพราะว่าผู้สูงอายุไทยอยากอยู่ในครอบครัว และสุดท้ายคือ ชุมชน และสิ่งแวดล้อม

"... ใคร จะทำให้เกิดคุณภาพชีวิตกับตัวใคร ผมตอบเองว่า คือ ตัวเรา อย่าไปหวังพึ่งใคร ... ผมตอนนี้ อายุ 84 … ผมตอบตัวผมเองเสมอๆ ว่า เราจะทำให้ตัวเรามีคุณภาพชีวิต ก็ต้องขึ้นกับตัวของเราเอง เพราะว่า สัตว์โลกย่อมเป็นไปตามกรรม ..."

สุขภาพคืออะไร ... สุขภาพ คือ ภาวะของมนุษย์ที่สมบูรณ์ ทั้งทางร่างกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา เชื่อมโยงเป็นองค์รวมอย่างสมดุล ... ถ้าท่านอยากมีสุขภาพดี ต้องมีครบ ทั้ง 4 อย่าง ... และในที่นี้ ปัญญา หมายความว่า ความรู้ทั่ว รู้เท่าทัน และความเข้าใจอย่างแยกได้ในเหตุผลแห่งความดีความชั่ว ความมีประโยชน์ ความมีโทษ ซึ่งนำไปสู่ความมีจิตใจอันดีงาม และเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่

"... สุขภาพเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องตั้งแต่ปฏิสนธิ จนตาย จะเริ่มเมื่อสูงอายุไม่ได้ ถ้า sperm และ ovum มีสุขภาพดี embryo ก็จะมีสุขภาพ เด็กก็จะมีสุขภาพดี ผู้ใหญ่ก็จะมีสุขภาพดี และผู้สูงอายุก็จะมีสุขภาพดี เพราะฉะนั้น ถ้าเป็นผู้สูงอายุแล้วจะมาทำเรื่องสุขภาพ ก็สายเสียแล้ว ..."

สุขภาพทางกาย

ปัจจัยหลักที่ทำให้เกิดสุขภาพทางกายมี 2 ข้อ

อันแรกคือ อาหาร ถ้าเป็นผู้สูงอายุแล้วอยากมีสุขภาพกายดี ต้องรู้จักกินอาหาร ปัจจุบันคนอ้วนมากขึ้น เด็กไทยอ้วนเพราะไม่รู้จักกินอาหาร ... You are what you eat

  • การทดลองที่เห็ได้ชัด คือ ถ้าเอาหนู 2 ชนิดมาเลี้ยง แบ่งเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งอยากกินอะไรก็กิน แต่อีกกลุ่มหนึ่งให้กินพอสมควร ... หนูที่อยากอะไรก็กินไป ก็จะตายก่อนหนูที่ให้กินพอสมควร
  • เรื่องอาหาร ข้อสำคัญอันหนึ่ง คือ สุขภาพปาก ถ้าฟันไม่ดี มีอาหารดีเท่าไร ก็กินไม่ได้ เพราะฉะนั้น สุขภาพฟันต้องดีด้วย ถ้าอายุยังไม่ถึง 60 ฟันหมดไปทั้งปาก สุขภาพก็คงไม่ดีไปด้วย

สอง เรื่องการออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ เป็นเรื่องสำคัญ มนุษย์ทุกคน ไม่มีใครที่ไม่ออกกำลังกาย ทุกคนออกกำลังกาย มี 4 อย่าง

  • หนึ่ง คือ ออกกำลังกายเพื่อกิจวัตรประจำวัน
  • สอง ออกกำลังกายเพื่ออาชีพ เช่น ชาวไร่ชาวนา ทหาร
  • สาม ออกกำลังกายเพื่อกีฬา เพื่อความเป็นเลิศ ค่อนข้างเกินขนาด
  • สี่ ออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ
  • ... ถ้าอยากมีสุขภาพดี ต้องออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ มี 4 ข้อเหมือนกัน (1) ก็คือ หนักพอสมควร ต้องหนักจนเหงื่อออก (2) นานพอสมควร คือ 30 นาทีขึ้นไป (3) พอสมควร คือ วันเว้นวัน ทุกวันก็ดี และ (4) ต้องมีความเป็นอภิรมย์

"... ที่ผมอายุยืนยาวมาถึง 84 ปี ก็เพราะผมออกกำลังกาย และปรับเปลี่ยนมาเรื่อยๆ ผมเป็นนิสิตจุฬา เมื่อ 2470 กว่าๆ ตอนเป็นนักเรียนก็เล่นรักบี้ ต่อมาก็วิ่ง ต่อมาเดินเร็ว เดี๋ยวนี้เดินเฉยๆ หนัก นานพอสมควร ..."

สุขภาพทางจิต

ปัจจัยหลักของสุขภาพจิต ที่ทำให้เป็นผู้สูงอายุที่มีคุณภาพ และมั่นคง มี 4 ข้อ

  • หนึ่ง ต้องมีเพื่อน เขาบอกว่า "เพื่อนคือของหวานแห่งชีวิต" มนุษย์เป็นสัตว์สังคม ต้องมีเพื่อน ท่านต้องมีมิตรสหาย
  • สอง ต้องรู้จักแก้ปัญหา ไม่มีปัญหาอะไรที่แก้ไม่ได้ ถ้าแก้ไม่ได้ต้องอยู่กับมันให้ได้ ทุกวันนี้ สุขภาพจิตของคนไทยไม่ดี เพราะไม่รู้จักการแก้ปัญหา เอาแต่ร้องขอ เอาแต่คร่ำครวญ ... เอาแต่ด่าทอ เหมือนกับด่าความมืด ก็จะมืด สู้จุดเทียนแต่ละเล่มๆ ขึ้นมาไม่ได้ "จุดเทียนก็คือ การแก้ปัญหา ไม่มีอะไรที่แก้ไม่ได้ ถ้าแก้ไม่ได้ ต้องอยู่กับมันให้ได้"
  • เช่น คนเป็นโรคเบาหวาน ถามว่า รักษาหายไหม ก็ไม่หาย ถ้าไม่หาย อยู่กับมันได้ยังไง ก็กินยา เพราะว่าเดี๋ยวนี้ยาดีมีเยอะไป คนไข้บอกว่า แบบนี้ต้องกินยาตลอดชีวิตหรือ ก็บอกว่า คุณกินข้าวหรือเปล่า ตลอดชีวิต เพราะฉะนั้น กินยาก็เหมือนกัน คือ แก้ไม่ได้ ก็ต้องอยู่กับมันให้ได้ ถ้าใครไม่รู้จักแก้ปัญหา ก็สุขภาพจิตไม่ดี
  • สาม ต้องรู้จักพอ
  • สี่ ก็ต้องรู้จักชื่นชมตัวเอง

สุขภาพทางสังคม

ถ้าอยากมีสุขภาพทางสังคมดี ต้องรู้จักปรับตัวเข้ากับสังคม เดี๋ยวนี้สังคมเปลี่ยนแปลง ต้องปรับตัวให้ได้ และปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยน เพราะมันต้องมีความเปลี่ยนแปลง เรียกว่า ชีวิตเป็นทุกข์ ชีวิตเป็นอนิจจัง ชีวิตเป็นอนัตตา ในท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง เราต้องปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมใหม่ๆ ให้ได้ นั่นคือ สุขภาพทางสังคม

สุขภาพทางปัญญา

ถ้าใครอยากมีสุขภาพทางปัญญาดี ให้มี สัพปุริสธรรม คือ รู้จักเหตุ รู้จักผล รู้จักตน รู้จักประมาณกาล รู้จักบริษัท รู้จักบุคคล ก็จะสบาย นำไปสู่ความไม่เห็นแก่ตัว ก็คือ คุณธรรม

"... คนเราไม่ว่าใครก็ตาม ก็ต้อง มี เกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นธรรมดา การเกิดมาจาก sperm กับ ovum แก่ผมยังไม่เข้าใจว่าแก่แล้วหรือยัง แต่ผมสูงอายุแล้ว คนสูงอายุยังไม่แก่ก็มี คนสูงอายุแล้วแก่ก็มี ไม่มีใครไม่เจ็บ และสุดท้ายก็ต้องตายเป็นธรรมดา ทั้งๆ ที่ไม่รู้ว่า ตายคืออะไร บางคนบอกว่า ตาย ก็คือ หัวใจหยุดเต้น ??? บางคนบอกว่า คลื่นสมองไม่มี ????  รพินทรนาถ ตะกอร์ บอกว่า ความตาย ไม่ใช่ตะเกียงดับ แต่เพราะว่า เขายกเอาตะเกียงไปที่อื่น เพราะว่า อรุณรุ่งมาถึงแล้ว และเขาเอาตะเกียงใหม่มา ก็น่าฟัง ..."

"... เมื่อสัจจธรรมชีวิตเป็นอย่างนี้แล้ว ที่ดีที่สุด ก็คือ ต้องบริหารเวลาช่วงที่เจ็บให้สั้นที่สุด คือให้หายเร็วๆ เพราะว่าถ้าไม่หาย ชีวิตจะช้ำ ถ้าไม่หายก็ตายเร็วๆ ... โดยวิธีนี้ เราสามารถบริหารชีวิตได้ เราแก่ตั้งแต่อายุ 35 ปี เพราะดูตามเทคโนโลยี อายุ 35 ขึ้น ร่างกายก็เสื่อมโทรมไปเรื่อยๆ ไม่ดีกว่านั้นแล้ว ใครจะชลอความชราได้มากกว่ากันเท่านั้นเอง ... ถ้าเจ็บก็ต้องทำให้หายเร็วๆ ถ้าไม่หาย ก็ตายเร็วๆ เพราะว่า ยังไงก็หนีไม่พ้น ดังนั้น สัจจธรรมชีวิต ถ้าเราอยากได้กำไรชีวิต เราจะต้องบริหารชีวิตในช่วงเจ็บให้สั้นที่สุดเท่าที่จะสั้นได้ ..."

ถามว่า ทำได้ไหม ผมคิดว่า ทำได้ การที่จะบริหารชีวิต ก็ต้องเข้าใจการส่งเสริมสุขภาพ และป้องกันโรคให้ดี

"... โรคปัจจุบันนี้จะมีสองอย่างก็คือ โรคติดต่อ กับโรคไม่ติดต่อ โรคติดต่อ เดี๋ยวนี้เราเกือบจะปราบได้หมดแล้ว โรคที่มาใหม่ เช่น ไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ ถ้ารู้จักป้องกันดี ก็ต้องป้องกัน และถ้าอยากมีชีวิตที่มีคุณภาพ ก็ต้องทำช่วงเวลาที่เจ็บให้สั้นที่สุด ผมว่า ทำได้ ..."

"... อาจารย์นายแพทย์สุด แสงวิเชียร ท่านเกิดมาท่านก็ทำงาน เป็นอาจารย์ Anatomy จนผมจบเป็นแพทย์ จนเกษียณอายุ ท่านก็ยังทำงาน ท่านมีชื่อเสียงมากในหลายๆ อย่าง ท่านมีลูกเป็นแพทย์ ลูกท่านบอกว่า วันที่ท่านเสียชีวิตนั้น ... ธรรมดาคุณพ่อเมื่อเกษียณก็ทำงานมาเรื่อยๆ เช้าท่านตื่นแต่ตี 5 ก็ทำงาน พอ 6 โมงเช้าท่านสีฟันเสร็จเรียบร้อย เปิดประตูออกมากินข้าวเช้า แล้วก็มาทำงาน ... พอวันนี้ ประตูไม่เปิด ลูกชายก็เข้าไปดู พบท่านนอนยู่กับพื้นเสียแล้ว เปิดปากเพื่อที่จะปฐมชีวิต ก็พบว่า ใส่ฟันปลอมแล้ว แสดงว่า ท่านสีฟันแล้ว และใส่ฟันแล้ว และท่านก็ตาย ท่านเจ็บในช่วงเวลาเดี๋ยวเดียวเท่านั้นเอง แสดงว่า ท่านมีคุณภาพ ..."

ถ้าเราทำอย่างนี้ได้ ชีวิตก็จะมีคุณภาพ ทำได้หรือไม่ก็จะอยู่ที่เรา

เรื่องสุขภาพของผู้สูงอายุ ... มีอะไรที่น่าสนใจ ก็คือ

จากการตรวจสุขภาพของผู้สูงอายุ ปี 2551 มีแบบสอบถามไปทั่วประเทศ

  • ผู้สูงอายุประเมินตนเอง ว่า สุขภาพดี หรือดีมาก 47.7% ปานกลาง 35% ไม่ดี ไม่ดีมากๆ 17.3% ชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันนี้ผู้สูงอายุ ไม่ดี หรือไม่ดีมากๆ มี 17% นอกนั้น OK ปานกลางขึ้นไป
  • ผู้สูงอายุมีปัญหาจากความเสื่อมจากร่างกายแน่ๆ 2 อย่างก็คือ การมอง ผส. 57.7% มีความเสื่อมจากสายตา ต้องมีความเสื่อมจากการได้ยิน 14.6%
  • ผู้สูงอายุที่เข้ารักษาตัวใน รพ. 6 อันดับ คือ ความดันโลหิตสูง 10% ความผิดปกติของต่อมไร้ท่ออื่นๆ 8.7% เบาหวาน 7% โลหิตจาง  4.5% ความผิดปกติจากการตรวจพบ 4.4% ไตวาย 4.1% (ข้อมูลกระทรวงสาธารณสุข)
  • อุบัติเหตุจะพบมากในผู้สูงอายุ ได้แก่ พลัดตกหกล้ม 40.4% ถูกเครื่องยนต์กลไก 11.5% จักรยานยนต์ 9.2% พืชมีพิษ 7.2% รักษาผิดพลาด 5.3%
  • ภาวะสุขภาพจิต มีสุขภาพดีกว่าคนปกติ 28% ปกติ 50.6% และต่ำกว่า 21.4%
  • ผู้สูงอายุที่เข้าไปรักษาใน รพ.โรคจิต 1.95% สมองเสื่อม 0.14% และซึมเศร้า 4.8%
  • ผู้สูงอายุมีสิทธิในการรักษาพยาบาล นี่ก็คือความมั่นคง เวลาผู้สูงอายุเจ็บป่วยมีสิทธิเข้ารับการรักษาพยาบาล โดย สิทธิในบัตรประกันสุขภาพ 79.8% สิทธิข้าราชการ รัฐวิสาหกิจ 16.9% ประกันสังคม 2% ไม่มีหลักประกันเลย 1.3% คือ ไม่มีความมั่นคง

ข้อสรุปของอาจารย์ก็คือ ผู้สูงอายุไทยในแง่สุขภาพ มีความมั่นคงพอสมควร อยู่ที่ตัวเองจะดูแลตัวเองอย่างไร ... ถ้ารู้จักส่งเสริมสุขภาพ ท่านก็จะมีโอกาสอายุยืนยาว