๓๐ – ๔๐ ปีมาแล้ว ผมถามตัวเองบ่อยๆ ว่าทำไมผมจึงขยันทำงาน ในลักษณะบ้างาน   ทั้งๆ ที่เงินเดือนต่ำมาก ต่ำอย่างไร้เหตุผลสำหรับคนที่ทำงานแบบทุ่มสุดตัวอย่างผม


          คนรอบข้างต่างก็ยืนยันว่า “อุดมคติกินไม่ได้”   และพูดใส่หูอยู่บ่อยๆ เป็นเวลาหลายปี   จนเบื่อไปเอง 

 
          ลอง AAR ชีวิตตัวเองในช่วง ๓๐ – ๔๐ ปีก่อน   ที่รายได้ต่ำและต้องระมัดระวังการใช้จ่ายอย่างมาก   ว่าทำไมผมจึงมุ่งใช้ชีวิตแนวนั้น


•   ผมเคยบอกท่านผู้ใหญ่ ว่าผมมี “เสียงเพรียกจากพงไพร” ให้ผมต้องเข้าไปใช้ชีวิตใน “ป่า” ที่ผม belong to   คือผมรู้สึกว่าชีวิตผมเกิดมาเพื่อจะมีชีวิตแบบนี้แหละ    ไม่รู้ว่าจะให้เหตุผลอย่างไร    คล้ายๆ มันอยู่เหนือเหตุผล


•   ชีวิตแบบนี้สนุกสนานและ rewarding หรือมีคุณค่าในตัวของมันเอง    เมื่อจับทำงานวิชาการ หรือบริหารวิชาการ    ผมก็ดื่มด่ำกับมัน   ทำไปเรียนรู้ไป มันให้ความตื่นเต้นมีชีวิตชีวา    ผมเคยบอกคนใกล้ชิดว่า ทำไมต้องดูหนังดูละครดูกีฬาหรือเล่นเกมเพื่อความตื่นเต้น   ในเมื่อชีวิตจริงมันให้ความตื่นเต้นยิ่งกว่า


•   ผมเชื่อว่าเป็นชีวิตที่มีค่าต่อสังคมมาก   คือได้มีโอกาส “ให้” แก่สังคมมากกว่างานแบบอื่นๆ    ผมอยากให้ชีวิตของผมเป็นชีวิตที่ “ให้” มากกว่า “เอา”


•   การขยันทำงานเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้    คือเรียนรู้วิธีขยัน    ฝึกขยันแบบ work smart ไม่ใช่ work hard


•   การทำงานเป็น means ไม่ใช่ end   คุณสมแข พวงเพชร เพื่อนร่วมงานของผมที่หน่วยพันธุศาสตร์ มอ. ถามผมเมื่อประมาณปี ๒๕๒๗ ว่าผมขยันทำงานวิจัยแบบหามรุ่งหามค่ำไปทำไม   ในเมื่อผมมีตำแหน่งศาสตราจารย์แล้ว   ผมตอบเธอว่า ตำแหน่งศาสตราจารย์มันช่วยให้ผู้คนไว้วางใจว่าจะสามารถทำงานวิชาการยากๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมได้   คือเป็นตัวเสริมการทำงาน ไม่ใช่ตัวบอกให้หยุดทำงาน


•   ตอนนี้ผมมีรายได้หลายทาง ช่วยให้มีชีวิตที่ไม่ต้องกังวลเรื่องเงิน   งานหลายอย่างไม่มีรายได้เลย หรือค่าตอบแทนต่ำแบบน่าเกลียด   แต่ผมก็ยินดีทำ เพราะมันช่วยการเรียนรู้    และมันทำให้ผมสบายใจ ว่าได้ฝึกปฏิบัติธรรมข้อ จาคะ คือการให้ แก่สังคม     


•   งานบางอย่าง แม้เงินเดือนต่ำ แต่ผู้เข้าไปทำงานนั้นเขาแสวงหาผลประโยชน์ทางอ้อมได้มาก   ผมไม่ทำ เพราะคิดว่าการทำเช่นนั้นเป็นการทำร้ายสังคมทางอ้อม   คือเป็นการสร้างสังคมแห่งผลประโยชน์ส่วนตัวและส่วนพวกพ้อง มากกว่าผลประโยชน์ส่วนรวม

 


วิจารณ์ พานิช
๙ ต.ค. ๕๒