"....งานเพลงและงานดนตรีบางกลุ่ม เป็นงานที่มีมิติการเรียนรู้และสร้างความเคลื่อนไหวสังคม...."

งานของ สมัย อ่อนวงศ์ (ก่อน ๒๕๑๕) กับ  จรัล มโนเพชร (ก่อน ๒๕๒๕) เป็นงานสื่อสารเรียนรู้ผ่านเพลงที่ให้มุมมองต่อสังคมต่างไปจากยุคก่อนหน้าของเขาอย่างน่าสนใจ

สมัย อ่อนวงนั้น เป็นหมอลำแคน ที่ทำให้เสียงแคน เพลงหมอลำ และภาพความเป็นท้องถิ่นของอีสาน กลายเป็นวัฒนธรรมที่เป็นสากลสำหรับสังคมไทย เพลงลูกทุ่งอีสานและหมอลำอีสาน รวมทั้งส้มตำ แพร่สะพัดเป็นของส่วนรวมในทุกภูมิภาคตั้งแต่ความนิยมของสมัย อ่อนวงดังระเบิดเถิดเทิงไปทุกที่ในหมู่คนไทยทั้งในและต่างประเทศ

จรัล มโนเพชร ก็ทำนองเดียวกันครับ เขาทำให้คำเมือง การอู้ภาษาถิ่น เรื่องราวทางสังคมและวัฒนธรรมล้านนา รวมทั้งวัฒนธรรมย่อยต่างๆที่มีของภาคเหนือ เป็นที่รู้จักและเห็นความงดงามในทรรศนะที่แตกต่างไปจากอดีตมาก ทำให้ความเป็นท้องถิ่นสามารถพัฒนาความเป็นตัวของตัวเองในขณะที่ก็มีความเป็นสากลของสังคมไทยไปด้วย เป็นเรื่องที่น่าทึ่งครับ

ในเพลงมะเมี๊ยะก็เช่นกันครับ เรื่องที่เป็นตำนานและเรื่องเล่าของท้องถิ่น ก็นำเอามาสื่อสารเรียนรู้กับสังคม ในรายละเอียดที่เป็นเนื้อหานั้น สำหรับเพลงแล้วก็ทำหน้าที่แสดงสถานการณ์เพื่อทำให้คนเข้าถึงประเด็นความคิด ประเด็นการเรียนรู้ทางสังคม รวมทั้งให้ความรอบรู้และได้ความเข้าใจระหว่างสังคมต่างๆ ที่ผู้คนควรจะได้ผ่านการฟังเพลง เช่น ความรักมักเป็นเช่นนี้ แท้เชียว (มีทุกข์สุข ทั้งมีความสูงส่งและเป็นอนิจจัง.....ฯลฯ)

หรือจะฟังแบบได้การเรียนรู้ทางสังคมก็เช่น สิ่งที่บอกเล่าและพรรณาในเพลงมะเมี๊ยะนั้นสืบทอดไว้ให้เราได้เรียนรู้ไปด้วยว่า ผู้นำทางสังคมของล้านนามีการติดต่อและแลกเปลี่ยนทางสังคมกับสังคมสยามและพม่า ทั้งทางด้านการศึกษาและการเป็นดองกัน มานานแล้ว ตลอดระยะเวลาของประวัติศาสตร์สังคมในภูมิภาคนี้  อีกทั้งความรักต่างศักดิ์ ความรักต่างชนชั้นนั้น ก็มีอยู่เสมอเหมือนกับเป็นความเป็นจริงอีกด้านหนึ่งของสังคม

เรื่องราวของมะเมี๊ยะเป็นเหมือนตำนานที่อยู่ในความทรงจำของผู้คน หากสังคมไม่มีวิธีพัฒนาทางเลือกให้หลากหลายในการสร้างประวัติศาสตร์ ความรู้ และวิถีทรรศนะต่อสังคม เราก็คงขาดโอกาสได้เห็นอีกแง่หนึ่งที่ชาวบ้านมีส่วนร่วมต่อการสร้างความเป็นจริงของสังคมมาอยู่ตลอดเวลา ซึ่งแนวเพลงแบบเล่าเรื่องอย่างจรัล มโนเพ็ชร จัดว่าเป็นความริเริ่มหนึ่งในวิถีดังกล่าว

ในเพลงของจรัล มโนเพชรทำให้สังคมมีมิติที่ลึกซึ้งและหลากหลาย เข้าถึงความสำนึกของคนทั่วไปได้มากขึ้น ก่อนหน้านั้น คนในภูมิภาคอื่นรับรู้สังคมล้านนาเพียงมีสาวสวย แต่ จรัล มโนเพชร ทำให้ภาพเหล่านี้เปลี่ยนไปสู่การเห็นความเป็นสังคมทั้งที่เป็นจริง มีความมั่งคั่งทางภูมิปัญญา วัฒนธรรม และมิติอื่นๆในวิถีชีวิตของปัจเจกและวิถีสังคมที่ผงาดขึ้นอย่างสง่างาม ไม่ใช่กลุ่มย่อยและเป็นท้องถิ่นของคนส่วนน้อย

แอ๊ด คาราบาวก็เช่นกันนะครับ แต่กรณีของเขาไม่ใช่เพียงเล่นกับเรื่องทางวัฒนธรรมและความเป็นท้องถิ่นอย่างเดียว ทว่า ทำให้ประเด็นและความสำนึกทางสังคมกลายเป็นเรื่องไม่ไกลตัวสำหรับทุกคน ประเด็นสังคมในเพลงของแอ๊ดคาราบาวนั้นเป็นประเด็นที่ให้สำนึกร่วมที่ใหญ่ๆและสำคัญทั้งนั้น ซึ่งก่อนหน้านั้น หากไม่ใช่เพลงของคาราบาวคุยแล้วละก็ ชาวบ้านชาวช่องไม่กล้านำเข้ามาเป็นหัวข้อการคุยในวงสนทนาหรอก เรื่องมันใหญ่ เป็นเรื่องของคนมีความรู้ และเหมือนอยู่ไกลตัวของคนทำมาหากินแบบชาวบ้าน-ชาวบ้าน

หลายเพลงนี่ฟังแล้วก็ทึ่งครับว่าเขาสามารถนำมานำเสนอและถ่ายทอดโดยเพลงได้อย่างไร เช่น ประเด็นการย้ายถิ่นแรงงานไปตะวันออกกลาง การเสียดุลการค้าจากค่านิยมใช้ของนอก เรฟูจี รวมทั้งแนวการดำเนินชีวิตของปัจเจก เหล่านี้น่ะครับ ซึ่งเรื่องเหล่านี้อย่าว่าแต่นำมาทำเป็นเพลงเลย หากเป็นหัวข้อการบรรยายก็คงจะหาคนบรรยายให้คนทั่วไปฟังได้ยาก จึงฟังไปก็ทึ่งไปนะครับ.