การจะเป็นต้นแบบ ต้องเป็นด้วยตัวเอง ไม่ใช่คนอื่นสมมติให้เป็น โดยตัวเองไม่รู้เรื่อง

เรื่องนี้ผมได้ข้อคิดจากการเตรียมงาน “พัฒนาชุมชนต้นแบบ” ในการวิจัยด้านการจัดการทรัพยากรน้ำและพลังงานทดแทน ที่เป็นแผนงานของสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ ที่ต้องการเน้นความเข้มแข็งของชุมชน จนสามารถเป็น “ต้นแบบ” ได้

เพราะ การจะเป็นต้นแบบ ต้องเป็นด้วยตัวเอง ไม่ใช่คนอื่นสมมติให้เป็น โดยตัวเองไม่รู้เรื่อง

ที่มีชุมชนต้นแบบด้านต่างๆ ที่ดำเนินการภายใต้เครือข่ายปราชญ์ เกษตรอินทรีย์ กสิกรรมไร้สารพิษ ฯลฯ

ที่เป็นแนวทางของความคิด ว่า

ต้นแบบคืออย่างไร และจะเป็นไปได้ด้วยวิธีใด

ที่แตกต่างจากอีกวิธีหนึ่งที่หน่วยงานภายนอกไปดำเนินงานวิจัย โดยใช้ชุมชนเป็นวัสดุวิจัย (Research objects)แทนที่จะพยายามสนับสนุนให้เขาเป็นนักวิจัย (Researchers)ที่อาจจะต้องสนับสนุนช่วยบางมุมที่ชุมชนยังขาด หรือยังไม่ถนัด หรือไม่เหมาะที่จะทำเอง

โดยเฉพาะแนวทางการเรียนรู้ด้วยตัวเอง การลองเปรียบเทียบเทคนิควิธีการต่างๆ ที่ชุมชนอาจไม่เคยทราบมาก่อน ที่อาจใช้เทคนิคการเรียนรู้ช่วยเสริม

สำหรับการเขียนรายงานขั้นตอน และผลการเรียนรู้ไว้เป็นหลักฐานนั้น ประชากรในชุมชนอาจไม่ถนัด จึงอาจใช้การเสวนา เล่าเรื่อง ระดมความคิด และสรุปบทเรียนร่วมกัน

แต่ที่ผ่านมานักวิจัยจากภายนอกมักมีเวลาจำกัด และอาจถูกบีบด้วยเงื่อนไขของแหล่งทุน ทำให้ต้องรีบทำ รีบเสร็จ รีบรายงาน ที่จำเป็นต้องบีบ หรือสกัดข้อมูลจากสมาชิกชุมชน แทนการสรุปบทเรียน และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ หรือการเล่าเรื่องที่ใช้ขั้นตอนและเวลานานกว่า

แต่ก็เป็นเส้นทางที่จะทำให้ชุมชนเข้มแข็ง และเป็นต้นแบบได้

ดังนั้นการปรับเปลี่ยนที่จะเอื้อให้ชุมชนเป็นนักวิจัย และเข้มแข็งพอที่จะเป็นต้นแบบได้จึงอยู่ที่ความรู้ ความเข้าใจของหน่วยสนับสนุนภายนอก และแหล่งทุนที่เข้าใจเส้นทาง วิธีการ และเป้าหมาย จึงจะสนับสนุนการพัฒนาการของชุมชนได้อย่างเหมาะสม

ผมจึงหวังว่าโครงการพัฒนาชุมชนต้นแบบ จะได้ดำเนินงานอย่างถูกต้องตรงกับวัตถุประสงค์และเป้าหมายของงานวิจัยเพื่อการพัฒนา ไม่ใช่เพื่อการผลิตเอกสารรายงานวิจัยแต่เพียงอย่างเดียว

ดังนั้น ทุกฝ่ายอาจต้องมาคุยกันอย่างชัดเจนก่อนการดำเนินกิจกรรมของโครงการนี้

เพื่อสนับสนุนให้ชุมชนและสมาชิกเป็น “นักวิจัย” แทนที่จะเป็น “วัสดุวิจัย” ดังเช่นที่เคยเป็นมา

ขอขอบพระคุณเจ้าหน้าที่ของสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติชุดปัจจุบัน ที่ริเริ่มให้มีการพัฒนาแก้ไขประเด็นที่สำคัญนี้ครับ