ผมจูงแซมมี่หมาของผมไปเดินนอกบ้านนอกบ้านในวันเสาร์-อาทิตย์ สังเกตว่ามันกินใบและยอดอ่อนของต้นไม้วัชพืชบางชนิดที่ขึ้นข้างถนน มันเลือกกิน เออมันเก่ง (มันเป็นสายพันธุ์ค็อกเกอร์อังกฤษ ไม่น่าจะรู้จักวัชพืชเขตร้อน---ผมเองยังไม่รู้อะไรเลย) รู้ว่าอันไหนกินได้ อันไหนกินไม่ได้ (หรือไม่อร่อย มั๊ง?) นึกแปลกใจอยู่เสมอ ขณะเดียวกันก็รู้สึกน่าสนใจ มันกินเพื่อให้อิ่มหรือเปล่า คงไม่ใช่เพราะกินไปนิดๆหน่อยๆ กินไปยาช่วยย่อย ช่วยระบาย ก็ไม่รู้เหมือนกัน ก็ทุกวันนี้ก็ไม่เห็นมันมีปัญหาเรื่องท้องไส้ ---------นั่นคือตัวอย่างหนึ่ง

อีกตัวอย่างหนึ่ง คือแมว เคยเห็นไหม มันไปเคี้ยวใบอะไรคล้ายหญ้า สักพักสำรอกเอาออกมาเหมือนเป็นการขับเสลดเลย มันต้องรู้วิธีการรักษาตัวเองบางอย่างแน่

มองเห็นเป็นเรื่องธรรมดาอย่างนี้ ปรากฏว่าเขามี ศาสตร์ที่ศึกษา การที่สัตว์ใช้พืชมารักษาตัวเอง เรียกว่า Zoopharmacognosy (ในคณะเภสัชศาสตร์ จะมีการศึกษาวิชาหนึ่ง ที่มนุษย์นำพืชมาใช้เป็นยา เรียก Pharmacognosy)
เรื่อง Zoopharmacognosy จะเป็นอย่างไรจะได้นำมาเล่าสู่กันฟัง คืนนี้ไม่ไหว ขอไปนอนก่อนครับ

«««««------------(วันใหม่แล้ว) กลับมาต่ออีกนิดหนึ่ง--------------------------------------------------------»»»»»

เรื่องเกริ่นข้างต้นนั้นเป็นประสบการณ์ที่พบกับตนเอง ขณะนี้ยังไม่มีคำตอบทั้งกรณีของแซมมี่และแมว เดาว่าแซมมี่คงใช้จมูกดมกลิ่นใบไม้ เมื่อพบว่าเป็นกินของสารอะไรก็กินเลย (หมายเหตุ หมาพันธุ์จมูกดี ถึงกับฝึกใช้ดมค้นหาสารเสพติดกับตำรวจในสหรัฐ)

Zoopharmacognosy ในวิกิพีเดียจะแยกได้เป็นสามคำมารวมกัน คือ zoo = สัตว์ pharm- = ยา และ gnosy = การรู้ (knowing) เป็นเรื่องที่มีคนเริ่มศึกษาอย่างจริงจัง มีสถาบันที่ศึกษาเรื่องนี้โดยเฉพาะทั้งในอเมริกาและอังกฤษ แต่ผมลองค้นอย่างรวดเร็ว ได้ตัวอย่างมาไม่มากนัก ส่วนใหญ่เป็นของลิงดังนี้

  1. วิธีกำจัดเห็บเหาของลิง เราเห็นกันชินตาก็คือช่วยกันตัวหนึ่งจะคลี่ขนมองหาหยิบออก แต่เจ้าลิงหน้าขาวที่เรียกว่า white-faced capuchins มีวิธีพิเศษ คือ ใช้ใบของพริกไทย (piper plant) มาขัดถูตัว เช่นเดียวกับการที่ชาวคอสตาริก้า (Costa Rica) บางคนใช้เป็นยาไล่แมลง นอกจากนี้ ใบของ piper ยังมีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียและรา และมันจะขัดขนเพิ่มขึ้นเมื่อความชื้นเพิ่มขึ้น (มันอาจคิดว่า ยิ่งชื้น แมลงรบกวนยิ่งชุกมากขึ้น และเสี่ยงต่อแบคทีเรียและรามากขึ้น)
  2. บางครั้งลิงพวกนี้ก็ใช้ กิ้งกือ (millipedes) ซึ่งมีสาร benzoquinones ไล่แมลงเอามาขัดถูตัว เอกสารอ้างอิงเรื่องนี้ อยู่ข้างล่าง
  3. ลิง white-faced capuchins มีกิจกรรมฝูงด้วย มันจะแสดงอาการตื่นเต้นและอยากจะเข้ารวมกลุ่มเพื่อช่วยกันถูทาใบ piper ซึ่งกันและกัน เป็นวิธีการป้องกันให้กลุ่ม และถ้าทั้งกลุ่มไม่มีสมาชิกตัวไหนมีเห็บเหาอาศัยอยู่ ก็จะป้องกันตัวอื่นด้วย
  4. ตัว Tamarins จะกลืนเมล็ดพืชที่มีขนาดค่อนข้างใหญ่ลงไป เพื่อไปขับพวกพยาธิในลำไส้ วิธีนี้พบว่าได้ผลในการลดจำนวนพยาธิ
  5. เป็นลิงก็ท้องเสียได้ พวกลิง bonnet macaques ทางตอนใต้ของอินเดีย มีวิธีการแก้อาการนี้ คือเก็บกินผงจากจอมปลวก (termite moulds) ซึ่งมีสารพวก เคาลิน (ซึ่งเป็นสารที่มนุษย์ก็ใช้ในยาบรรเทาอาการท้องเสีย)
  6. พวกลิง Rhesus macaques กินดินเหนียว (clay) ซึ่งมีเคาลิน ในการเลือกดินกินอย่างพิถีพิถัน
  7. ลิง black colobus และ white colobus กินใบไม้มากทำให้ได้สารไซยาไนด์ปริมาณค่อนข้างสูงทำให้อาหารไม่ย่อย แต่ลิง red colobus มันแน่กว่า มันแก้โดยกินผงถ่าน (charcoal) เข้าไปเพื่อดูดซับพิษไซยาไนด์ช่วยบรรเทาอาการอาหารไม่ย่อย วิธีปฏิบัตินี้ได้ส่งต่อไปยังรุ่นลูกโดยเรียนรู้จากการลอกเลียนแบบ ความรู้นี้จึงมีการส่งต่อในแต่ละรุ่น โดยวิธีนี้ทำให้ลิงชนิดนี้สามารถกินพืชได้หลากหลายชนิด ลิงกลุ่มนี้จึงมีอัตราการเกิดสูงมากกว่า ซึ่งอาจเกิดเนื่องจากความฉลาดในการรักษาตัวเอง 
  8. ลิง chimpanzees กำลังกินพืช เวอร์โนเนีย (Vernonia amygdalina) เพื่อกำจัดพยาธิ

 

รายละเอียดมากขึ้น ไปที่

  1. Benzoquinones from millipedes deter mosquitoes and elicit self-anointing in capuchin monkeys (Cebus spp.) คลิกเปิด
  2. Owl Monkeys (Aotus spp.) Self-Anoint with Plants and Millipedes  คลิกเปิด

             ลิง Capuchin

 

ลิง Tamarin (Golden Lion Tamarin)

ท่านผู้อ่านท่านใด มีเรื่องทำนองนี้เจ้าเล่าสู่กันฟัง เชิญเขียนในข้อคิดเห็น ขอบคุณครับ