มหาวิทยาลัยแห่งแรกในโลก

เมื่อปี พ.ศ. 2536 ช่วงที่ยังใช้ชีวิตอยู่ในประเทศอินเดียนั้น ผมได้เดินทางไปยังหมู่บ้านเล็ก ๆ แต่ยิ่งใหญ่ในจินตนาการมากเลย เพราะหมู่บ้านที่ว่านี้มีเรื่องเล่าถึงสถานที่เกิดกายของผู้เลิศในทางปัญญาที่เรารู้จักคือพระสารีบุตร

พอไปถึงผมเดินขึ้นไปยืนบนยอดสุดของซากตึกขนาดใหญ่ในอดีตบ่งบอกว่ามี 9 ชั้น แล้วมองไปรอบบริเวณแถบนั้นอันกว้างไกล นี้หรือคือนาลันทคามที่เคยโด่งดังในอดีต ผู้คนทั่วโลกต่างหลั่งไหลมาเรียนรู้รับปัญญาให้คมจากตรงนี้ ก่อนที่จะกลับไปพัฒนาระบบการเรียนรู้ที่บ้านเกิดของตน

เราคงเคยได้ยินชื่อผ่านหูบ้างละเช่น พระสงฆ์จากอาณาจักรศรีวิชัย นาคารชุน หลวงจีนฟาเหียน พระถังซำจั๋ง เป็นต้น ทำไมมีการกล่าวถึงที่ตรงนี้ว่าเป็นออกฟอร์ดแห่งอินเดีย เพราะสถานแห่งนี้คือที่ประลองปัญญา ปะทะคารมล้วนต้องอยู่ในเหตุและผลค้นหาภูมิรู้อย่างแท้จริง

ตามซากห้องโบราณนึกเห็นภาพผู้คงแก่เรียนมาอยู่กันหลายหมื่น แต่แล้วในปี พ.ศ. 1700 กองทัพมุสลิมเติร์กแย่งชิงดินแดนบุกผ่านมาทางอัฟกานิสถาน อินเดียเมื่อมาถึงตรงนี้ก็ไม่รอช้าสรรพสิ่งปลิวว่อนเหมือนใบไม้ที่ล่วงล่นลงสู่ดิน อาคารใหญ่ 3 หลังบรรจุหนังสือเรียนรู้ถูกเผาไหม้เป็นเดือนกว่าจะดับลง

ทุกอย่างสูญสิ้นไปกับน้ำมือของกลุ่มคน พร้อมความเสื่อมลงของพุทธศาสนาในอินเดีย เมื่อย้อนมองความเก่าแก่แม้ตักกสิลา พาราณสี ที่เป็นศูนย์กลางเรียนรู้ของพราหมณ์ก็ยังถือว่าเล็ก ๆ

ในตะวันตกแม้คอนสแตนติโนเบิลสร้างในสมัยพระเจ้าจัสติเนียน ช่วง พ.ศ. 1070-1108 ก็ยังเกิดทีหลังตรงนี้ ที่เมืองคอร์โดวา ของสเปน และโบโลนยา กับปารีส ที่ยอมรับว่าเป็นแห่งแรกในตะวันตกก็เกิดประมาณ พ.ศ. 1650

และที่ตรงนี้เป็นมหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนาตั้งเมื่อ ประมาณ พ.ศ. 1000 นี่คือ มหาวิทยาลัยแห่งแรกในโลกชื่อว่า มหาวิทยาลัยนาลันทา.