ผมได้มีโอกาสได้ เข้าร่วมประชุมเชิงปฏิบัติการเรื่อง แผนที่ผลลัพธ์ (outcome mapping) ตั้งแต่ปี 2547 ก็ได้พบว่าแผนที่ผลลัพธ์เป็นเครื่องมือทางการบริหารจัดการติดตามและประเมินผลการทำงานที่น่าสนใจ ที่มีจุดเด่นในเรื่องการให้ความสำคัญกับภาคีหุ้นส่วน หรือบางท่านก็เรียกว่าผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ให้ความสนใจกับการติดตามการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของผู้ที่เกี่ยวข้องในแผนงานโครงการ เน้นการประเมินผลงานโครงการจากผลลัพธ์ (outcome)มากกว่าผลกระทบระยะยาว(impact) ซึ่งบางครั้งไม่รู้ว่าจะใช้ระยะเวลาอีกนานเท่าใดจึงจะวัดผลได้ และแผนที่ผลลัพธ์นั้น ได้เน้นการนำข้อมูลสะท้อนกลับจากการดำเนินโครงการสู่การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงการปฏิบัติงานของโครงการ เพื่อให้มุ่งไปสู่วิสัยทัศน์โครงการที่ตั้งไว้ แต่การนำเครื่องมือใหม่ๆ ทางการบริหารจัดการต่างๆ ไปสู่การประยุกต์ใช้ในหน่วยงานของโรงพยาบาล โดยที่ผู้ปฏิบัติเห็นประโยชน์ไม่ใช่การบังคับสั่งการนั้นค่อนข้างเป็นเรื่องยาก เพราะจากประสบการณ์ในการทำงานพัฒนาคุณภาพโรงพยาบาล ไม่ว่าจะเป็นเครื่องมือพัฒนาคุณภาพงานทั้งมาตรฐานการรับรองคุณภาพโรงพยาบาล(Hospital Accreditation : HA), มาตรฐานโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ (Health Promotion Hospital : HPH), มาตรฐานบริการสาธารณสุข และมาตรฐานอื่นๆอีกมากมาย เมื่อสื่อสารแนวทางการพัฒนางานด้วยเครื่องมือต่างๆ ลงไปสู่ผู้ปฏิบัติก็จะได้ยินเสียงสะท้อนว่า “ อีกแล้วหรือ งานประจำก็เยอะอยู่แล้วไม่รู้จะทำไปทำไม” เครื่องมือทุกอย่างมีจุดเด่นของมัน และมันก็มีจุดที่ต้องพึงระวังในการนำไปใช้ด้วยเช่นกัน ผมเคยได้ยินนักบริหารบางท่านชอบพูดว่า “เครื่องมือ...........เกิดที่ยุโรปสหรัฐ แล้วไปเจริญที่ญี่ปุ่น แต่กลับมาตายที่เมืองไทย” โดยเฉพาะยุคนี้สมัยนี้ กระแสแนวคิดการใช้เครื่องมือการบริหารจัดการต่างๆ มาใช้ในองค์กรภาครัฐไม่ว่าจะเป็นแนวคิดด้านการจัดการความรู้(Knowledge Management), การประเมินบุคลากรตามสมรรถนะและตัวชี้วัด(Competency & Key Performance Indicator), การบริหารงานแบบมุ่งเน้นผลสมฤทธิ์ และอื่นๆ อีกมากมาย กำลังไหลถาโถมเข้ามาอย่างไม่ขาดสายจนทำให้บุคลากรทางสาธารณสุขมึนงงกับเครื่องมือ บางคนก็ยึดติด บางคนก็ไม่สนใจ จนทำให้บุคลากรทางสาธารณสุขมีตัวชี้วัดที่ตนเองรับผิดชอบมีมากถึงร้อยตัวก็มี จนเกิดปรากฏการณ์เก็บตัวชี้วัดรายงานจนไม่ได้ทำงาน ฟังดูก็แปลกๆดีนะครับ
ปัญหาของคนทำงานในชุมชน ที่ต้องแบกรับตัวชี้วัดเมืองไทยแข็งแรง(Healthy Thailand) ก็เหมือนกับงานอื่นของโรงพยาบาลที่ต้องหาคำตอบผลลัพธ์การปฏิบัติงานตามตัวชี้วัด โดยเฉพาะทีมสุขภาพของโรงพยาบาลเขาวง ที่ต้องหาคำตอบเกี่ยวกับโครงการที่ไปทำในชุมชนผลลัพธ์เป็นอย่างไร ทำอย่างไรชุมชนพึ่งตนเองได้ จะทำให้ผลของโครงการนั้นยั่งยืนได้อย่างไร ตัวชี้วัดมีอะไรบ้าง โครงการบางอย่างก็หาคำตอบได้อยาก ต้องใช้เวลาหลายปีจึงจะวัดผลได้ ส่งผลให้ทีมงานรู้สึกอึดอัดไม่รู้ว่าจะทำงานอีกกี่ปีจึงจะเกิดผล จึงจะตอบคำถามต่างๆ ตามตัวชี้วัดได้ ท่านเคยมีความรู้สึกอย่างนี้ไหมครับ ท่านทำงานชุมชนหรือโครงการพัฒนามาทั้งปี พอมีทีมประเมินมาถามตัวชี้วัดก็ตอบไม่ได้ พอตอบว่าชุมชนเข้มแข็งขึ้น เขาก็ถามต่อว่าดูจากอะไร พอจะหาตัวเลขเป็นอัตราส่วนร้อยละมาตอบก็ยิ่งยุ้งไปกันใหญ่ ทีมที่ทำงานโครงการพัฒนาต่างๆ ก็รู้สึกเหมือนคนเดินทางไปโดยไม่รู้จุดหมายว่าจะถึงเมื่อใด อีกระยะทางเท่าใดจึงจะถึงที่หมาย....ฮื่อ(ถอนหายใจ) แต่ในทีมสุขภาพของโรงพยาบาลเขาวงยังโชคดีที่บุคลากรมีแนวคิดวิธีการทำงานที่ว่า “การทำงานแบบมวยวัด” ไม่ต้องซ้อมมากไม่ต้องรอให้รู้ทฤษฏีจนแจ่มแจ้งก่อน ทำไปด้วยเรียนรู้ไปด้วย ยิ่งทำมากยิ่งรู้มาก โดยที่โรงพยาบาลเขาวงได้นำเครื่องมือการบริหารต่างๆมาประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับบริบทธรรมชาติขององค์กร และเครื่องมือที่เรียกว่า แผนที่ผลลัพธ์ ก็เช่นกัน โรงพยาบาลเขาวง เริ่มจากการขยายแนวคิดเพียงคนไม่กี่คน แล้วลองให้เขียนโครงการที่ตนเองรับผิดชอบตามแบบฟอร์มต่างๆ ของเครื่องมือแผนที่ผลลัพธ์ เพื่อได้เรียนรู้การใช้เครื่องมือจากการลองปฏิบัติจริง เริ่มเขียนในโครงการ 3 โครงการ ได้แก่ โครงการชุมชนม่วงไข่ปลอดบุหรี่, โครงการครอบครัวอบอุ่น และโครงการโรงเรียนต้นแบบในงานเฝ้าระวังทางทันตสุขภาพ ทุกโครงการที่ทีมสุขภาพของโรงพยาบาลที่ได้ลองเขียนตามแนวคิดแผนที่ผลลัพธ์ต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า “มองเห็นภาพการทำงานของโครงการที่ชัดเจนมากขึ้น มองเห็นผลลัพธ์ของการเปลี่ยนแปลงระหว่างดำเนินโครงการ” และเมื่อทีมสุขภาพของโรงพยาบาลมาร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์ทำงานกันในแต่ละโครงการ มีการ กล่าวถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นในระหว่างดำเนินงานทั้งการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของคน กลุ่มคนที่โครงการทำงานด้วย ทีมสุขภาพที่ทำงานร่วมกันต่างบอกว่ามีกำลังใจในการทำงานพบว่าเวลาไปทำกิจกรรมต่างๆมองเห็นภาพการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของกลุ่มคนชุมชน เห็นความก้าวหน้าตลอดเวลาไม่เมื่อแต่ก่อนที่ต้องรอวัดตัวชี้วัดเป็นอัตราส่วนร้อยละเมื่อจบโครงการอย่างเดียว จากการลองทำลองปฏิบัติทีมงานก็ได้เรียนรู้ว่าแนวคิดการทำงานของทีมก็ไม่ผิดทาง เป็นการทำงานที่ตรงกับแนวทางของแผนที่ผลลัพธ์ ซึ่งทีมสุขภาพทำงานโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ใช้กระบวนการทำงานที่เน้นศักยภาพของชุมชน แต่สิ่งที่เราทีมสุขภาพยังต้องคิดพัฒนาการทำงานต่อไป คือ แบบฟอร์มการบันทึกตามแผนที่ผลลัพธ์ที่ค่อนข้างมาก มีทั้งแบบบันทึกผลลัพธ์ แบบบันทึกยุทธศาสตร์ แบบบันทึก
การดำเนินงาน และแบบบันทึกอื่นๆ ที่ทีมสุขภาพพอได้นำไปใช้ครั้งแรกต่างพูดว่า “แบบฟอร์มเยอะไปหน่อย” ในเรื่องแบบฟอร์มต่างๆ ในทีมงานคงต้องพูดคุยกันพัฒนาการเก็บข้อมูลต่อไปเพื่อให้ง่าย ไม่เกิดปัญหาทีมงานเก็บแต่ข้อมูลตัวชี้วัดจนไม่ได้ทำงานครับ
หลังจากนำแผนที่ผลลัพธ์ไปใช้กับงานทีมงานได้เรียนรู้ว่ายังมีสิ่งที่ทีมงานยังคิดไม่ครอบคลุม คือภาคีหุ้นส่วนต่างๆที่เกี่ยวข้องกับโครงการ และขาดการติดตามที่ต่อเนื่องในพฤติกรรมของกลุ่มคนที่มีผลต่อโครงการที่จะทำให้เกิดกระบวนการพัฒนาที่ยั่งยืน ตอนนี้ในทีมสุขภาพโรงพยาบาลเขาวงได้มองเห็นคุ้นค่าของเครื่องมือร่วมกัน และได้เรียนรู้ร่วมกัน ในการดำเนินโครงการต่อไปคงได้ประยุกต์นำแนวคิดการทำงานตามกระบวนการแผนที่ผลลัพธ์ไปสู่การปฏิบัติมากขึ้น โดยเฉพาะการวิเคราะห์ภาคีหุ้นที่ครอบคลุมมากขั้น และมีการติดตามการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของคน กลุ่มคน หรือองค์กรที่ต่อเนื่องนำไปสู่การเรียนรู้ ....จากเครื่องมือ....สู่การปรับกระบวนการคิด... และปรับปรุงวิธีการทำงานที่สอดคล้องกับชุมชน
ที่มา http://www.kmi.or.th/autopage/file/ThuApril2007-14-5-57-OM.pdf
ดีค่ะ ใช้ในชุมชน