บทบาทพยาบาลในการดูแลผู้ป่วยที่มีปัญหาเพศสัมพันธ์และปัญหาครอบครัว

ในการประชุมวิชาการ เรื่อง การรักษามะเร็งแบบองค์รวม ที่คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 22-23 พฤศจิกายน 2550

หัวข้อหนึ่งที่พูดกัน คือ เรื่องชีวิตรักและเพศสัมพันธ์ในผู้ป่วยมะเร็ง ซึ่ง ผ.ศ. พิสมัย ยืนยาว อาจารย์ภาควิชาสูติ-นรีเวชวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้พูดถึงปัญหาที่สำคัญอย่างหนึ่ง...ของผู้ป่วยมะเร็ง คือ..ปัญหาเพศสัมพันธ์จากการเจ็บป่วยจากมะเร็ง เช่น

ผู้ป่วยที่เป็นเพศหญิง ที่มักผิดปกติ เช่น

  • หมดหรือลดความต้องการทางเพศ จากไม่มั่นใจกับการเปลี่ยนแปลงทางสรีระ
  • กลัวผลที่จะตามมา เช่น มะเร็งเต้านม ถูกตัดเต้านม มะเร็งลำไส้ที่มีถุงทางหน้าท้อง (Colostomy) มะเร็งรังไข่ ขาดฮอร์โมนเพศจากการถูกตัดรังไข่
  • เกิดความเจ็บปวด จากการตีบแคบและแห้งของช่องคลอด โรคลุกลาม
  • การเข้าสู่วัยทองก่อนวัยอันควร จากการผ่าตัด รังสีรักษาหรือการได้รับยาเคมีบำบัด
  • การไม่ถึงจุดสุดยอด จากการสูญเสียอวัยวะ เช่นถูกตัดเต้านม หรืออวัยวะเพศภายนอก ความกังวล เป็นต้น

ผู้ชายมักพบและผิดปกติ คือ

  • หมดและลดความต้องการทางเพศ จากไม่มั่นใจ กังวล ขาดฮอร์โมนส์จากการรักษาเช่น เป็นมะเร็งต่อมลูกหมาก เป็นต้น
  • อวัยวะเพศไม่แข็งตัวจาก การผ่าตัด ขาดฮอร์โมนส์ ได้รับยาเคมีบำบัด จากความรุนแรงของโรค เช่น มะเร็งบริเวณองคชาต หรือมะเร็งลุกลามไปที่กระดูกสันหลังทำให้เป็นอัมพาตช่วงล่าง ฯลฯ

การดูแลผู้ป่วย

  • แพทย์และพยาบาลจะต้องประเมินผู้ป่วย เพื่อให้ได้ข้อมูลเรื่องความผิดปกติของผู้ป่วย
  • จะต้องมีห้องส่วนตัวในการซักประวัติเพื่อให้ได้ข้อมูลที่แท้จริง แพทย์จะตรวจร่างกายโดยละเอียดเพื่อค้นหาความผิดปกติทางเพศและต้องประเมินสภาพจิตร่วมด้วยเสมอ
  • การรักษาแบบประคับประคองอาจจำเป็นต้องทำก่อนการค้นหาสาเหตุ เพราะเป็นเรื่องเปราะบางของชีวิต

แนวทางการรักษา

  • ประเมินความหวังและความต้องการของผู้ป่วย
  • รักษาตามอาการ
  • รักษาเฉพาะทาง โดยการผ่าตัด ตกแต่ง เสริมเต้านมเป็นต้น
  • การประคับประคองและรักษาสภาพจิตใจ
  • การให้คำปรึกษาและแนะนำเกี่ยวกับเพศสัมพันธ์

จาการที่ดิฉันมีประสบการณ์ในการดูแลผู้ป่วยมะเร็งปัญหาที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งคือ

  • ความเชื่อ โดยเฉพาะ..ผู้ป่วยมะเร็งเต้านม หลังผ่าตัดจะไม่ให้สามีร่วมเพศ ด้วยเพราะเชื่อว่าจะทำให้เสียชีวิต ทำให้สามีไปมีคนอื่น เกิดปัญหาครอบครัวตามมา
  • ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ ที่มีถุงออกมาทางหน้าท้อง เราจะสอนให้ผู้ป่วยดูแลตัวเองได้ถูกต้อง การรับประทานอาหารที่ไม่ก่อให้เกิดแก๊ส การใส่ถุงหน้าท้อง การทำความสะอาด เป็นต้น
  • เตรียมความพร้อมผู้ป่วยตั้งแต่ก่อนการรักษา เพื่อให้ผู้ป่วยสามารถปรับตัวได้ถูกต้อง จะได้ไม่มีปัญหาครอบครัวในอนาคต

ดิฉัน...ในฐานะพยาบาลที่ดูแลผู้ป่วยมะเร็งจะขอกล่าวถึงบทบาทที่ให้การดูแลกรณีมีปัญหาเหล่านี้ บทบาทพยาบาลผู้ปฏิบัติการขั้นสูง(Advanced Practice Nurse) ในการดูแลกรณีผู้ป่วยที่มีปัญหาการเปลี่ยนแปลงภาพลักษณ์ ปัญหาครอบครัว และปัญหาเพศสัมพันธ์

การให้คำปรึกษาผู้ป่วยให้สามารถปรับตัวกับภาพลักษณ์ใหม่

  • ก่อนให้คำปรึกษา...จะต้องประเมินปัจจัยเอื้อที่มีผลต่อการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงภาพลักษณ์ เช่น การมีครอบครัวที่อบอุ่น ผู้ป่วยมีจิตใจเข้มแข็งรู้สึกว่าตนมีคุณค่าต่อครอบครัวและลูกหลาน ปัจจัยต่างๆเหล่านี้...จะทำให้ผู้ป่วยสามารถปรับตัวต่อภาพลักษณ์ใหม่ได้ดีกว่าผู้ป่วยที่มีปัญหาครอบครัว
  • นอกจากนี้...ผู้ที่มีปัญหาเพศสัมพันธ์ จากความเชื่อที่ว่าเมื่อเจ็บป่วยด้วยโรคนี้จะไม่อนุญาตให้สามีมีเพศสัมพันธ์ด้วย จะต้องประเมินความสัมพันธ์ของชีวิตสมรสที่ผ่านมา รวมทั้งพฤติกรรมการแสดงออกของความใกล้ชิดและประเมินความเชื่อ ทัศนคติและความรู้เกี่ยวกับเพศสัมพันธ์ของผู้ป่วยและคู่สมรส
  • หลังจากนั้น...จะพูดคุยให้คำปรึกษาและให้ข้อมูลผู้ป่วยว่า การเจ็บป่วยด้วยโรคนี้ไม่มีข้อห้ามที่จะแสดงความรัก ความสนิทสนม ความผูกพันซึ่งกันและกัน และไม่เป็นอันตรายใดๆจากการมีเพศสัมพันธ์ น่าจะทำให้ลดปัญหาในชีวิตสมรสได้

เมื่อผู้ป่วยมารับการรักษาครั้งต่อไป ....

  • ควรติดตามประเมินผล เพื่อดูว่า...ผู้ป่วยและสามีมีการปรับตัวด้านเพศสัมพันธ์เป็นอย่างไร
  • การประเมินผลส่วนมากพบว่า..ผู้ป่วยไม่มีปัญหาและสามารถปรับเปลี่ยนทัศนคติและปรับตัวด้านเพศสัมพันธ์ได้ดีขึ้น

เอกสารอ้างอิง

  • อรุณี เจตศรีสุภาพ และ สุรพล เวียงนนท์. 2550. การดูแลรักษาผู้ป่วยโรคมะเร็ง. ขอนแก่น:โรงพิมพ์นานาวิทยา.