คนในสังคมมีความเท่าเทียมกันตามกฎหมาย แต่มีความแตกต่างกันในการดำรงชีวิตตามฐานะ ชาติตระกูล  ถิ่นอาศัย  ชีวิตคนหนึ่งคนเปลี่ยนแปลงได้หากได้รับการศึกษาที่ดี  โอกาสทางการศึกษาจะถูกหยิบยื่นให้กับคนทุกชนชั้นในสังคม สุดแท้แต่ศักยภาพของผู้อยู่เบื้องหลังความสำเร็จ นั่นคือ พ่อแม่  และศักยภาพแห่งตน เหล่านี้คือคำตอบสุดท้ายของคนใช่หรือไม่   คงไม่ใช่เป็นคำตอบสุดท้าย...องค์ประกอบสำคัญที่จะทำให้คนเกิดการเรียนรู้  อ่านออก เขียนได้  คิดเป็น ทำเป็น  แก้ปัญหาเป็น  ได้แก่โรงเรียน  โรงเรียนจึงเป็นองค์ประกอบสำคัญ ที่มีปัจจัยอื่นที่ทำให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ ได้แก่ ครู  อาคาร สถานที่  สื่อ วัสดุ ครุภัณฑ์ทางการศึกษา ความพร้อมของปัจจัยดังกล่าวจะเกิดมีได้ด้วยระบบการบริหารการศึกษา ตั้งแต่ระดับกระทรวง ,สพฐ.,สพท. และสุดท้ายคือโรงเรียน  โรงเรียนมีความแตกต่างกันโดยมีปริมาณนักเรียนเป็นตัวกำหนด ขนาดโรงเรียน  นักเรียนจึงเป็นตัวชี้วัดแรกของการลงทุนทางการศึกษาของรัฐ   ไม่ว่ากฎหมายใดๆที่ออกมาระบุสิทธิการศึกษาของคนไทย จะกี่มากน้อยมาตราก็ตาม  ชนชั้นโรงเรียนก็ยังคงมีอยู่                                 

                                 โรงเรียนขนาดเล็กเป็นโรงเรียนที่จัดการศึกษาในระดับประถมศึกษาที่มีจำนวนนักเรียนต่ำกว่า ๑๒๐ คน ลงมา เป็นโรงเรียนในสังกัดของรัฐ  จำนวนโรงเรียนขนาดเล็กทั่วประเทศ สังกัด สพฐ. ปี  ๒๕๔๙   จำนวน  ๑๑,๗๒๐  โรง   ครูและบุคลากรทางการศึกษา ๘๑,๑๑๒  คน   นักเรียน  ๙๐๙,๘๒๓  คน  โรงเรียนขนาดเล็ก ร้อยละ ๙๗  อยู่ในพื้นที่ชนบท ห่างไกลกันดาร ยากไร้ ด้อยโอกาส  สภาพปัญหาการบริหารจัดการศึกษา มีความหลากหลาย เช่น ครูไม่ครบชั้น  ขาดวัสดุ  สื่อ  ครุภัณฑ์ทางการศึกษา    อาคารสถานที่     งบประมาณไม่เพียงพอ ฯลฯ โรงเรียนจึงมีคุณภาพค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับโรงเรียนขนาดกลาง/ใหญ่ และตั้งอยู่ในชุมชนเมือง   หน่วยงานที่รับผิดชอบรู้ปัญหาดีมีนโยบายในการบริหารจัดการเพื่อพัฒนาประสิทธิภาพโรงเรียนเล็กให้มีคุณภาพทัดเทียม  มีรูปแบบการบริหารที่เหมาะสม สอดคล้องกับบริบทของชุมชน ท้องถิ่น โดยมุ่งประโยชน์สูงสุดที่ผู้เรียน ผู้เรียนได้รับการพัฒนาเต็มศักยภาพ เกิดทักษะในการแสวงหาความรู้ และสามารถนำความรู้ไปใช้ในชีวิตจริงได้    การบริหารคุณภาพการศึกษาโรงเรียนขนาดเล็กโดยใช้รูปแบบการบริหารจัดการต่างๆ เช่น โรงเรียนต้นแบบ(ศูนย์วิชาการ),รวมเรียนตามระดับช่วงชั้น ฯลฯ นั้น ล้วนแล้วแต่ไม่เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน  เป็นยุทธศาสตร์จำแลงที่นักบริหารการศึกษาทั้งหลายคิดค้น เพื่อทดลองใช้ เพื่อการวิจัย เพื่อการคิดอย่างสร้างสรรค์เชิงนโยบาย                                               

                                     การพัฒนาคุณภาพโรงเรียนขนาดเล็กจำเป็นต้องใช้วิธีการอย่างหลากหลาย เพื่อนำไปสู่การพัฒนาคนอย่างยั่งยืน  สร้างกลยุทธ์การมีส่วนร่วมทางการศึกษาของทุกภาคส่วน (All for Education)  ใช้เทคนิค School  - Based Management (SBM) โดย  การวิเคราะห์สภาพแวดล้อมทั้งภายในและภายนอกโรงเรียน,ชุมชน ด้วยเทคนิค SWOT  ANALYSIS  เมื่อได้ข้อมูลจุดอ่อน จุดแข็ง โอกาส และอุปสรรคใดๆ ก็นำไปสู่การบริหารจัดการแบบ  PDCA ( Plan-Do-Check-Action) ซึ่งเป็น Model ของการบริหารการศึกษาที่ใช้แพร่หลาย หรือจะใช้เทคนิคการมีส่วนร่วมในการพัฒนาที่มอง โรงเรียน-ชุมชนมี ๓ ส่วน  คือ อาณาบริเวณพื้นที่ (Geographical area-territorial)  มีความผูกพันกัน ( Common ties)  และ ปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ( Social interaction)   การบริหารจัดการคุณภาพด้วยแนวทางดังกล่าว อยู่ภายใต้กรอบคิดของนวัตกรรมการบริหารการพัฒนา  ๔ มิติ คือ  มิติที่ ๑ การบริหารการเรียนการสอน  มิติที่ ๒ การเอื้อโอกาสทางการศึกษา  มิติที่ ๓ สร้างเครือข่ายความร่วมมือทางวิชาการ และมิติที่ ๔ การนิเทศ  ติดตามและประเมินผล   ๔  มิติดังกล่าวจะนำไปสู่การบริหารการเปลี่ยนแปลง (Change Management)  การศึกษาอย่างยั่งยืน  หากในที่สุดความเรื้อรังแห่งปัญหายังมีอยู่ วิธีสุดท้าย คือการยุบหรือล้มเลิกโรงเรียน และจัดบริการการศึกษาทดแทน เช่น ให้บริการรถรับ-ส่งนักเรียน ไปเรียนยังโรงเรียนใกล้เคียง ฯลฯ เป็นต้น  การบริหารจัดการสุดท้ายนี้ ต้องใช้ภาคีการมีส่วนร่วมของประชาชน ( Area –Function  Participation)  ไม่เช่นนั้นแทนที่จะเกิดปฏิสัมพันธ์ทางสังคมที่ดี จะกลายเป็นความขัดแย้งทางสังคม ซึ่งจะเป็นปรากฎการณ์ที่เราไม่พึงประสงค์

                                การสร้างความเข้มแข็งและยกระดับคุณภาพมาตรฐานการศึกษาโรงเรียนขนาดเล็กจะเป็นไปได้มากน้อยเพียงใดนั้น ขึ้นอยู่กับการนำนโยบายสู่การปฏิบัติของหน่วยงานที่รับผิดชอบการศึกษา เป็นสำคัญ โดยเฉพาะระดับเขตพื้นที่การศึกษา และโรงเรียน เพราะถือว่า เป็นหน่วยงานทางการศึกษาที่ได้รับการกระจายอำนาจเต็มรูปแบบ  รู้ปัญหา และรู้วิธีแก้ปัญหาดีที่สุด เราจะทำอย่างไรให้ นักเรียนของเรา  Bright and Smart   ในทุกมุมมอง  คือคำตอบสุดท้ายในการพัฒนา “คน”.