คาถา

จากสำนวนไทยว่า อักขระ คาถา อาคม ซึ่งเรานำคำเหล่านี้มาใช้ในทางไสยศาสตร์ แต่ไม่ตรงกับความหมายเดิมนัก... คำว่า อักขระ และ   อาคม นั้น ผู้เขียนได้เล่าความหมายเติมตามบาลีไปแล้ว ยังคงเหลือ แต่ คาถา ซึ่งจะนำมาเล่าในบันทึกนี้....

คาถา ตามสำนวนไทย น่าจะหมายถึง ถ้อยคำสำหรับท่องบ่นเพื่อก่อให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์หรืออิทธิปาฏิหาริย์บางสิ่งบางอย่าง... คาถาเหล่านี้ไม่จำเป็นว่าต้องเป็นภาษาไทยหรือบาลีเสมอไป อาจเป็นคำเขมร กะเหรี่ยง หรือแบบไหนก็ได้ตามความนิยมของกลุ่มนั้นๆ... คาถา ซึ่งเป็นคำท่องบ่นเหล่านี้ บางครั้งก็อาจมีการจารึกหรือเขียนไว้เป็นภาษานั้นๆ ก็ได้....

ตามสำนวนไทย สามคำนี้ คือ อักขระ คาถา อาคม บางครั้งก็อาจใช้แทนกันได้ เช่น

  • ประตูบานนี้เปิดไม่ออกเพราะตาหลวงลงคาถาไว
้
  • ประตูบานนี้เปิดไม่ออกเพราะตาหลวงลงอักขระไว้
  • ประตูบานนี้เปิดไม่ออกเพราะตาหลวงลงอาคมไว้

การขยายความข้อความเหล่านี้ว่าต่างกันอย่างไร อยู่นอกประเด็นบันทึกนี้ ผู้เขียนยกตัวอย่างมาให้เห็นเล่นๆ ว่า  บางครั้งก็อาจใช้แทนกันได้... ประมาณนี้

.......

คาถา ในภาษาบาลี ถ้าจะแปลเป็นไทยแท้น่าจะหมายถึง ร้อยกรอง ซึ่งต่างจาก ร้อยแก้ว ... พวกเราเรียนภาษาไทยกันมาตั้งแต่เล็กๆ ว่า ร้อยกรอง ก็คือ กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ ร่าย ฯลฯ ซึ่งกำหนดจำนวนคำ สัมผัส และเสียงหนักเบา เป็นต้น... ส่วน ร้อยแก้ว ก็คือข้อความธรรมดา ที่มิได้กำหนดเหมือนกับร้อยกรอง... ประมาณนี้

ในวรรณคดีบาลี บทร้อยกรองก็อาจจำแนกได้หลายชนิดเหมือนกัน แต่ทั้งหมดนี้จะเรียกกันว่า คาถา...

โบราณาจารย์ได้จำแนกหลักคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้ ๙ ประการ เรียกกันว่า นวังคสัตถุศาสน์ ( นว + อังคะ + สัตถุ + ศาสน์) ซึ่งก็แปลตามตัวว่า หลักคำสอน + ของพระบรมศาสดา + มีองค์ + เก้า  และคาถาก็ถูกจัดอยู่ในจำนวนนี้ด้วย ดังนี้…
<ol style="background-color: #ccffff">

  • สุตตะ พระสูตรที่เป็นร้อยแก้ว
  • เคยยะ พระสูตรที่มีคาถาผสม (คล้ายๆ กาพย์ห่อโคลงในวรรณกรรมภาษาไทย)
  • เวยยากรณะ ร้อยแก้วล้วนๆ
  • คาถา บทร้อยกรองทั่วไป
  • อุทาน ข้อความที่พระองค์ทรงเปล่งออกมาโดย....
  • อิติวุตตกะ ข้อความที่มีบทสรุปตอนจบ
  • ชาดก นิทานชาดกทั่วไป
  • อัพภูตธรรม ข้อความที่พระองค์ตรัสด้วยความอัศจรรย์บางอย่าง
  • เวทัลละ ข้อความที่พระองค์ตรัสเชิงถาม-ตอบ

    • </ol><p> รายละเอียดของการจัดประเภทและคำอธิบายเรื่อง นวังคสัตถุศาสน ์นี้ ผู้สนใจอาจหาอ่านได้ในอินเทอร์เน็ตไม่ยาก….</p><p>…….</p><p>ปราชญ์บาลีตั้งแต่อดีตจนปัจจุบัน ที่ชำนาญในคาถามีอยู่ตลอด... สำหรับการเรียนบาลีของไทย ตามหลักสูตรปัจจุบัน ในชั้นประโยค ๘ มีการเรียนเรื่องคาถาหรือบทร้อยกรองในภาษาบาลีด้วย.... เรียกกันว่า แต่งฉันท์ กำหนดให้ฝึกหัดแต่งสอบ ๖ ชนิด คือ วสันตดิลก ปัฐยาวัตร วังสัฎฐะ อินทรวิเชียร และอุเปนทรวิเชียร....</p><p>คัมภีร์โบราณหลายเล่ม มักจะแต่งเป็นคาถา เพื่อแสดงถึงภูมิรู้ของท่าน เช่นคาถาบทหนึ่งในคัมภีร์อภิธัมมาวตารว่า</p><ul style="background-color: #00ffff">

  • รูปารูปะวิทุง พุทธัง                  รูปารูปาติคัง มุนิง
  • นะมัสสิตะวา ปะวักขามิ           รูปารูปะวิภาคะตัง

    • </ul><ul style="background-color: #00ffff"><li> ข้าพเข้าขอนอบน้อมพระมุนีพุทธเจ้า ผู้รู้รูปและอรูป ผู้ล่วงพ้นรูปและอรูป แล้วจักกล่าวซึ่งการจำแนกรูปและอรูป</li></ul>ผู้เขียนรู้สึกทึ่งในการผูกคาถานี้ จึงอัญเชิญมาไว้ที่นี้