ครั้งแรกสุดเราใช้กระบวนการ KM ในการที่เราจะหาคำตอบ หรือหัวปลา ว่า เราจะเริ่มงานส่งเสริมช่องปากในกลุ่มผู้สูงอายุกันอย่างไร

 

หมออ้อยเจ้าเก่าค่ะ มาเล่าเรื่องการใช้ KM ในผู้สูงอายุ เราทำต่อเนื่องมาเป็นปีที่ 2 แล้วละค่ะ หมออ้อยเล่าว่า 

งานส่งเสริมสุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุใช้กระบวนการ KM ทั้งหมดเลยตั้งแต่แรก เพราะว่า เรามีข้อมูลอยู่แล้ว ว่าผู้สูงอายุมีสุขภาพช่องปากที่ค่อนข้างจะมีโรคในช่องปากสูง และการทำความสะอาดช่องปากที่เหมาะสมมีน้อย การแปรงฟันยังมีประมาณ 30% และกลุ่มนี้เป็นกลุ่มที่ใช้บริการน้อยที่สุด เพราะฉะนั้นก็มองว่า การส่งเสริมสุขภาพช่องปากในกลุ่มนี้จะทำอย่างไร เดิมทีเดียวสุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุแทบจะถูกลืมไปเลย

  • ครั้งแรกสุดเราใช้กระบวนการ KM ในการที่เราจะหาคำตอบ หรือหัวปลา ว่า เราจะเริ่มงานส่งเสริมช่องปากในกลุ่มผู้สูงอายุกันอย่างไร
  • กลุ่มที่มาคุยกันครั้งแรกจะเป็นกลุ่มทันตบุคลากรในกองฯ สำนักส่งเสริมฯ และศูนย์ฯ ที่อาสาทำ ... พอคุยกันแล้ว เราก็ได้ข้อตกลง
  • สิ่งที่ได้จากการคุยกันครั้งแรก ก็คือ เราจะเริ่มก่อนในกลุ่มผู้สูงอายุที่แข็งแรง และที่มารวมกลุ่มกันเป็น setting คือ ชมรมผู้สูงอายุ
  • แล้วก็มีการพูดคุยกันในเรื่องของบทบาทของบุคลากรว่า ควรจะมีบทบาทอย่างไร คือมีบทบาทไม่ใช่แค่เป็นผู้จัดให้ แต่เป็นผู้กระตุ้น หรือผู้จุดประกาย และก็เอื้ออำนวยให้ผู้สูงอายุจัดกิจกรรม และ support ให้เขา
  • หลังจากนั้นเราก็เอา KM ไปใช้อีก คือ ศูนย์อนามัยแต่ละศูนย์ฯ ที่รับอาสาไป เขาก็จะไปจัด Meeting คนที่เข้าไปร่วมก็คือ จังหวัดที่จะเป็นอาสาสมัคร และมี CUP PCU ในจังหวัดนั้น ที่มีชมรมผู้สูงอายุในเรื่องของการจะเริ่มตรงนี้
  • พอมารวมกัน เราเชิญผู้สูงอายุมาด้วยในบางจังหวัด ก็คือ เชิญเฉพาะประธาน หรือ กรรมการชมรมฯ และหัวปลาที่ให้ในวันนั้นก็จะเป็นหัวปลาที่บอกว่า "กิจกรรมที่คิดว่า ชมรมจะทำให้กับสมาชิก"
  • และมีการแลกเปลี่ยนกันว่า พื้นที่ตรงนั้นมีกิจกรรมที่มีภาพอะไรที่เกี่ยวกับผู้สูงอายุบ้าง บุคลากรก็แลกเปลี่ยนกันว่าไปทำในเรื่องสุขภาพอะไรที่เกี่ยวกับผู้สูงอายุแล้วบ้าง ตัวผู้สูงอายุเองก็เข้าร่วมแลกเปลี่ยนด้วย ว่า คิดว่าจะทำอะไรที่ให้กับเพื่อนสมาชิกด้วยกัน
  • พอหลังจากตรงนั้น เราก็จะได้คำตอบออกมาว่า กิจกรรมที่คิดว่า น่าจะจัดในชมรมผู้สูงอายุ โดยตัวผู้สูงอายุเอง
  • ทีนี้การคุยกันแบบนี้ บางจังหวัดยังไม่พอ ก็คือไปคุยกันอีกครั้งหนึ่งในชมรมผู้สูงอายุเอง ก็คือ ผู้สูงอายุเป็นคน set การพบปะขึ้น อาจจะที่ชมรมผู้สูงอายุ หรือที่ PCU และคราวนี้ตัวบุคลากรเป็นคนที่พยายามให้ผู้สูงอายุพูดคุยว่า เอาแน่ๆ ว่า เขาจะจัดกิจกรรมอะไรให้กับสมาชิก
  • แต่ตรงนี้ก็ต้องยอมรับว่า บางพื้นที่ผู้สูงอายุก็ยังไม่สามารถคุยกันในลักษณะนี้ได้ ก็ที่เป็นตัวตั้งตัวตีก็กลายเป็นศูนย์ฯ ก็มี เป็นจังหวัดก็มี
  • และพอหลังจากนั้นได้คำตอบออกมาแล้ว เขาก็เขียนแผนฯ ว่า จะจัดกิจกรรมอย่างนั้นอย่างนี้ แล้วก็ผู้สูงอายุก็เอาไปดำเนินการ เราก็ทิ้งช่วงไว้สักช่วงหนึ่ง แล้วหลังจากนั้น ก็ออกไปตามดู
  • ตรงนี้ มันเหมือนกับเป็นการเก็บข้อมูล ว่า ปัจจัยอะไรที่ทำให้เกิดกิจกรรม แต่เป็นการเก็บข้อมูลผ่านกระบวนการ KM โดยที่เราลงไปที่พื้นที่ ไปที่ชมรมผู้สูงอายุเลย
  • แล้วก็เอาผู้สูงอายุมาพูดคุยกัน เพราะฉะนั้นการคุยกันในครั้งนี้ ไม่ได้มีเพียงชมรม หรือแกนนำเท่านั้น แต่มีตัวสมาชิกผู้สูงอายุด้วย มาพูดคุยกัน โดยหัวปลาในครั้งนี้ คือ ปัจจัยที่ทำให้เกิดกิจกรรมในพื้นที่
  • ก็พบว่า ปัจจัยที่ทำให้เกิดกิจกรรมในพื้นที่นี้ โดยหลักๆ แล้วก็จะมี 3 ส่วน คือ
  • 1. เรื่องของบุคลากร ในที่นี้ไม่ได้หมายถึง ทันตบุคลากร แต่เป็นบุคลากรที่อยู่ใกล้ชิดกับชมรมมากที่สุด อาจจะเป็นบุคลากรสาธารณสุขที่อยู่ใน PCU ซึ่งเขาลงไปคลุกกับชมรมผู้สูงอายุ และส่วนมากแล้ว คนนี้อาจมีลักษณะที่ค่อนข้างเด่น คือ เขาจะเข้ากับชุมชนได้ดี รู้จักชุมชนค่อนข้างมาก และเขาจะรู้ว่า จะประสานกับผู้ใหญ่บ้าน กำนัน หรือใครต่อใคร และเขาจับ Key person ได้ ว่า อาจจะเป็นพ่อหลวง หรือคนโน้นคนนี้ ที่ค่อนข้างจะมี authorities นำพื้นที่
  • 2. ที่สำคัญอันที่สองนี้คือ ชมรมฯ ผู้นำของชมรมฯ ไหนที่เข้มแข็ง จะดำเนินกิจกรรมได้ คำว่า ค่อนข้างแข็ง หมายถึง เขาเข้าใจบทบาท เมื่อสัก 2 อาทิตย์ ที่ไปลำปางมานี้ คุณพ่อที่เป็นประธานชมรมฯ เขาพูดเลยว่า เขาบอกว่า "เห็นแล้วว่างานใน รพ. หมองานเยอะ แล้วก็รักษาทุกกลุ่มอายุ เพราะฉะนั้น พวกเราต้องช่วยตัวเองก่อน อันดับแรก" เหมือนกับเขาเข้าใจว่า บทบาทของเขาควรจะดูแลตัวเองก่อนอันแรก
  • และเขาก็คิดนวัตกรรม แบบตรวจที่ไปตรวจผู้สูงอายุกันเอง และเป็นการ Screen ก่อนที่จะส่งไป รพ. คือ มีการ Co กับ รพ. เหมือนกับ รพ. ทำหน้าที่เป็นส่วน support แต่เขาก็ช่วยเหลือตัวเองส่วนหนึ่ง
  • เขาขอความรู้จากบุคลากรก่อน ให้ไปอบรม แล้วก็ตรวจ และอะไรที่เหลือบ่ากว่าแรงเขา เขาก็ส่งต่อ ไป รพ. ก็เลยมองว่า ผู้สูงอายุที่มีผู้นำ หรือกรรมการที่เข้าใจเรื่องสุขภาพช่องปาก และไปเผยแพร่ บทบาทของตัวเองให้กับสมาชิก มันเหมือนกับเป็นปัจจัยหนึ่งเลยที่ทำให้สำเร็จ
  • … ในเรื่องของชมรมฯ นี้ ปรากฏว่า ชมรมที่เกิดกิจกรรมได้เองนั้น ชมรมที่บุคลากรไม่ต้องจัดตั้งให้ จะเป็นชมรมที่เขาค่อนข้างไม่มีปัญหาเรื่อง เศรษฐานะ ตรงนี้ ไม่ใช่หมายความว่า ร่ำรวย แต่หมายความว่าใน ชมรมนั้น ผู้สูงอายุพออยู่พอกิน ไม่ต้องขวนขวายหาเงิน
  • เหมือนที่หลุบโพธิ์ พอไป เขาก็ไม่ได้ร่ำรวย แต่ว่า เขาขายถั่วในชมรมฯ เหมือนกับว่า เขามีจักสาน มีชมรมอื่นมาดูงานบ้าง แล้วก็เขาก็ขายสินค้าของเขาได้
  • ... แต่แบบที่แจ้ห่ม ผู้สูงอายุบริจาคเงินสร้างสถานที่ตั้งชมรมฯ ได้ คนละ 1,000 คนละ 500 ก็ถือว่าเขาไม่มีปัญหาทางด้านนี้ คือ เขารู้หน้าที่ และเขาก็มีความพร้อมด้านเศรษฐกิจพอสมควร อันนี้ก็เป็นปัจจัยด้านชมรมฯ และมีผู้นำที่เห็นความสำคัญ
  • 3. อีกเรื่องหนึ่ง คือ ชุมชน ... ถ้าเขาสามารถหาเงินสนับสนุน คือ พื้นที่ที่ อบต. ผู้ใหญ่บ้านเห็นความสำคัญ ก็ให้การสนับสนุน และไม่ใช่เฉพาะเรื่องช่องปาก
  • แผนต่อไป ก็จะใช้กระบวนการ ลปรร. คือ การเกิดกิจกรรม มีทั้งพื้นที่ที่จะทำ แต่ว่าทำไม่ได้ และพื้นที่ที่คิดว่าจะทำกิจกรรมอย่างนี้ และที่ทำได้ เราก็เอาพื้นที่ทั้งหมด กะว่าจะให้มาพบกัน และมาแลกเปลี่ยนกันในเรื่องที่ว่า ปัจจัยอะไรที่ทำให้เกิดกิจกรรมได้หรือไม่ได้ จะ set กิจกรรมนี้ประมาณปลายเดือน
  • และหลังจากนั้นแล้ว พอคุยเรื่องนี้แล้วเราก็จะเผยแพร่ให้วงกว้างมากขึ้น จะจัดเป็นมหกรรม เปิดกว้างให้กับบุคลากร และผู้สูงอายุจากชมรมอื่นๆ มาร่วมกันด้วย

ปีแรก (2549) งานผู้สูงอายุทำอยู่ 3 ศูนย์อนามัย 7 จังหวัด 25 ชมรมฯ และปี 2550 เพิ่มเป็น 5 ศูนย์ ศูนย์อนามัยเดิมก็จะขยายพื้นที่ ตอนนี้เพิ่มเป็น 11 จังหวัด และขยายชมรมฯ มากขึ้น ... เพราะว่าเวลาที่เราลงไปพื้นที่ คนที่มานั่งฟังด้วยก็จะเป็น รพ. PCU อื่นๆ ชมรมผู้สูงอายุที่ทำแล้ว และชมรมข้างเคียง ผู้นำเข้าก็เข้ามาสังเกตการณ์ด้วย ... นีก็คงเป็นภาพรวม กิจกรรมที่นำ KM ไปใช้ในกลุ่มผู้สูงอายุละค่ะ