สื่อการสอนที่ดี จะต้องถูกใช้งานจนช้ำ
นักเทคโน (รุ่นเก่า)

ตอนที่ 1 สื่อการสอน   

        ขอกล่าวถึงภาพรวม ๆ ของคำว่า เทคโนโลยีทางการศึกษา (Technology) ความหมายและคำที่เกี่ยวข้องกับชื่อบทความที่ผมจะนำเอามาเล่ากันก่อนนะครับ  ก่อนอื่นต้องออกตัวในตอนต้นก่อนว่า ผมเป็นนักเทคโนฯ รุ่นเก่า (เรียนจบมา 15 ปีแล้ว จาก มศว.ประสานมิตร) ความทันสมัยอาจจะไม่ทันเสียแล้ว รวมทั้งความรู้เดิม ๆ อาจกลับคืนสู่ตำราไปบ้างตามอายุขัย ในยุคหนึ่งผมได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่ครูโสตทัศนศึกษาของโรงเรียน สิ่งหนึ่งที่ผมทำให้โรงเรียนที่ผมอยู่มีการประยุกต์ใช้เครื่องมือที่มีอยู่อย่างมีประสิทธิภาพ คือ ในช่วงระยะเวลานั้น

        ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2527-2547 (21 ปี) ในโรงเรียนใช้เสาและแผงรับสัญญาณโทรทัศน์เพียงชุดเดียว และมีจานรับสัญญาณดาวเทียมอยู่ 4 จาน คือ มีจานรับไกลกังวล (2 ชุด) จานโปร่ง 6 ฟุต (Dfix) และจานโปร่ง ขนาด 8 ฟุต (Dmove) พร้อมเครื่องรับสัญญาณ  11 เครื่อง (ดูแยกได้ 11 ช่อง) รวมโทรทัศน์ไทยเข้าไปอีก 6 ช่อง วีดีโอ อีก  1 ช่อง  วีซีดี อีก 1 ช่อง รวมเป็น 19 ช่อง ส่วนที่ห้องควบคุมก็จะดูได้ 15, 40, 70 และ 250 ช่อง ตามสมารถนะของจานรับสัญญาณ มาถึงปี พ.ศ.2548 ต่อมาผมไม่ได้รับผิดชอบงานโสตทัศนศึกษาของโรงเรียน รายการโทรทัศน์ที่เคยดูได้พร้อม ๆ 30 กว่าจุด เปิดเลือกสถานีได้ 19 ช่องพร้อมกันหยุดทำงานไปโดยปริยาย ทำให้ผมอดดูรายการ การศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547 มาจนถึงบัดนี้ ผมนำเอาเรื่องจริง ๆ มาเล่าให้เพื่อนสมาชิกฟัง  เพื่อที่จะนำไปสู่เรื่องของเทคโนโลยีทางการศึกษา นั่นเอง         

        คำที่จะต้องนำมาเล่าสู่กันฟังในบทความนี้มีหลายคำโดยเฉพาะคำที่ชอบพูดและใช้กันมากไม่รู้ว่านักเทคโนฯ อย่างผมจะเข้าใจตรงกับทุกท่านหรือไม่ เช่น คำต่อไปนี้         

       เทคโนโลยี คือ การประยุกต์ความรู้ด้านต่างๆ อย่างมีระบบ มีระเบียบ (ขบวนการที่เป็นระบบ)         

      เทคโนโลยีในการสอน คือ การนำเอาความรู้ทั้งหลายมาประยุกต์ใช้ในการสอน อย่างมีระบบ เพื่อให้เกิดการเรียนรู้อย่างมีประสิทธิภาพ    

      ระบบการสอน คือ เป็นเอกภาพของครูกับนักเรียนที่มีปฏิสัมพันธ์กันโดยมีวัตถุประสงค์ร่วมกัน         

      การสอน คือ การกระทำทั้งหลายอย่างมีระบบของครู เพื่อส่งเสริมให้เกิดความสะดวกต่อการเรียนรู้ของนักเรียน         

      สื่อการสอน คือ พาหะนำสาร หรือความรู้ไปยังผู้เรียน         

      การเรียนรู้  คือ การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมอย่างถาวร  เป็นผลมาจากการปฏิบัติเมื่อได้รับการเสริมแรง(การเรียนรู้เป็นพัฒนาการของการหยั่งรู้)  

      การสื่อสาร  เป็นกระบวนการถ่ายทอดระหว่างผู้ส่งกับผู้รับสาร  

      การสื่อสารกับการเรียนรู้  การสื่อสารมุ่งให้เกิดการเรียนรู้  เป็นการกระทำของผู้ส่งให้มีผลต่อผู้รับ ส่วนการเรียนรู้ เป็นกระบวนการของผู้รับสารและแปลความแล้วทำการตอบสนอง         

      การสื่อสารกับการสอน  การสื่อสารมุ่งให้เกิดผลในตัวของผู้รับสาร  ส่วนการสอน มุ่งให้เกิดการเรียนรู้ในตัวของผู้เรียน         

      การพัฒนาการศึกษา  ได้แก่ สิ่งที่ส่งผลต่อการดำเนินชีวิต การอาชีพ โอกาสที่จะได้รับการศึกษา ความเสมอภาคกัน  มีคุณภาพเท่าเทียมกัน 

      การศึกษากับเทคโนโลยี  การศึกษาเปลี่ยนแปลงไป อันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยี 

      รูปแบบของการสอน ต้องเน้นที่ความแตกต่างระหว่างบุคคลมากขึ้น จัดสื่อการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับบุคคล เช่น จัดการเรียนการสอนเป็นรายบุคคล  จัดให้มีแหล่งเรียนรู้ที่สมบูรณ์         

      ในตอนที่ 1 นี้ ผมจะขอเล่าถึงเรื่องของ “สื่อ” ก่อนนะครับ พูดถึงสื่อ ปัจจุบันนี้เรียกกันว่า สื่อการเรียน (ในยุคที่ผมผลิตสื่อเรียกว่าสื่อการสอนครูเป็นผู้ใช้) สื่อหมายถึงตัวกลางระหว่างต้นทาง (ครู) กับปลายทาง (นักเรียน) ส่วนสื่อการสอนคือพาหะหรือตัวกลางที่จะทำให้เกิดการเรียนรู้สื่อมีหลายประเภท ดังนี้    

       สื่อประเภทวัสดุ  ได้แก่  กระดานดำ  ป้านนิเทศ  แผ่นผ้าสำลี  ของจริง  ของจำลอง  ของตัวอย่าง  กราฟ  เทปบันทึกเสียง  เทปบันทึกภาพ  โปสเตอร์  แผนที่ แผนภูมิ  แผนภาพ  แผ่นเสียง  แผ่นวีซีดี  แผ่นดีวีดี   พิพิธภัณฑ์โรงเรียน  ภาพยนตร์  ภาพวาด  ภาพโปร่งใส  ภาพนิ่ง  ภาพถ่าย  ภาพผนัง  ภาพ สเกตซ์  ภาพ 3 มิติ  รูปตัดมา  รูปภาพ  ลูกโลกจำลอง  สมุดภาพ  แฟ้มสะสมงาน เป็นต้น         

       สื่อประเภทอุปกรณ์ หรือเครื่องมือ  ได้แก่

      -        เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ  เป็นเครื่องมือสำหรับฉายแผ่นภาพโปร่งใสไปยังจอรับภาพ นำเสนอได้ทั้งภาพนิ่งและเคลื่อนไหว

      -        เครื่องฉายภาพทึบแสง  เป็นเครื่องฉายวัสดุ 2 มิติ และ 3 มิติได้

      -        เครื่องฉายภาพยนตร์     เป็นเครื่องฉายภาพชนิดเคลื่อนไหว

      -        เครื่องฉายภาพสไลด์    เป็นเครื่องฉายภาพนิ่ง นำเสนอทีละภาพ หรือซ้อมกันได้

      -        เครื่องฉายฟิล์มสตริป     เป็นเครื่องฉายภาพนิ่งต่อเนื่องกันไปตั้งแต่ต้นจนจบ

      -        เครื่องบันทึกเสียง        เป็นเครื่องบันทึก จัดเก็บเสียงพูด เสียงร้องลงในแถบบันทึก

     -        เครื่องบันทึกภาพ         เป็นเครื่องมือใช้สำหรับถ่ายรูปลงไปยังแผ่นฟิล์ม

     -        เครื่องรับโทรทัศน์        เป็นเครื่องรับกระแสคลื่นให้มาปรากฏเป็นภาพที่หน้าจอ

     -        เครื่องรับวิทยุ             เป็นเครื่องรับกระแสคลื่นให้ปรากฏเป็นเสียง

     -        เครื่องขยายเสียง         เป็นเมือที่ช่วยในการขยาย ปรับแต่งเสียงให้ดังไพเราะน่ารับฟัง

     -        เครื่องคอมพิวเตอร์       เป็นเครื่องสมองกล ที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้ทำงานแทนคนในการคิด คำนวณ และสามารถจำข้อมูลได้ทั้งตัวเลขและตัวอักษร

     -        เครื่องรับสัญญาณดาวเทียม เป็นอุปกรณ์ ปฏิบัติการที่เกี่ยวข้องกับระบบบอกตำแหน่งด้วยดาวเทียมและรับสัญญาณโทรทัศน์ได้ทั่วโลก

     -        เครื่องฉายภาพ หรือที่เรียกว่าโปรเจ็คเตอร์ เป็นเครื่องฉายขยายภาพให้มีขนาดโตขึ้นสื่อ

        ประเภทวิธีการ หรือกิจกรรมต่าง ๆ ได้แก่ งานโครงการ  การเล่นแบบละคร  การสาธิต  การศึกษานอกสถานที่  นิทรรศการ  การทดลอง  กระบะทราย ฯลฯผมเกริ่นเสียยืดยาวเลย เพื่อชี้ให้เห็นว่า สื่อ มีมากมายหลายชนิด และหลายอย่างมาก ที่ครูจะนำ เอามาใช้ในการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมให้กับนักเรียน  ผมเป็นครูคนหนึ่งที่ผลิตสื่อหรือจัดทำสื่อการสอน (ปัจจุบันเรียกว่า สื่อการเรียน) ด้วยตนเอง และมีนักเรียนช่วยผมบ้าง

       

        เมื่อปี พ.ศ. 2535 ผมผลิตสื่อการสอนประเภทแผ่นโปร่งใสใช้สอนนักเรียนที่เรียนวิชาออกแบบสัญลักษณ์กับผมและผมให้นักเรียนช่วยกัน ประเมินผลสื่อโดยวัดจากการเรียนรู้ของนักเรียน และผมก็ปรับสื่อที่ผมผลิตจนมีความสมบูรณ์ ผมพึงพอใจมาก ผมนำสื่อไปใช้กับนักเรียนชั้น ม.2-3 และนำไปเผยแพร่ ใช้กับนักเรียนกลุ่มอื่น ๆ  สื่อการสอนชุดนี้เป็นการนำเสนอได้ทั้งภาพนิ่งและภาพเคลื่อนไหว ฉายด้วยเครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ (ในยุคนั้นถือว่า ทันสมัยมากแล้ว) ผมจัดทำคู่มือประกอบสื่อ 1 เล่ม และสรุป ผลการใช้งานแนบมาด้วย ผมจัดส่งสื่อเข้าประกวดในระดับจังหวัด ได้รับรางวัลชนะเลิศ จาก คุรุสภาจังหวัดสุพรรณบุรี และส่งเข้าประกวดในระดับประเทศ ได้รับรางวัลที่ 2 จากสำนักงานคุรุสภา  กระทรวง ศึกษาธิการ  ปี พ.ศ. 2536 และสื่อการสอนชุด "สื่อนำสาร การเพ้นท์ภาพ" รางวัลที่ 3 จากสำนักงานคุรุสภา  กระทรวง ศึกษาธิการ  ปี พ.ศ. 2537

 

      การจัดทำสื่อการสอนขึ้นมาใช้ ไม่ใช่เรื่องยากหรอกครับ แต่การที่จะผลิตสื่อการสอนออกมาแล้วทำให้สื่อนั้น ๆ เป็นตัวกลางที่แท้จริงในการทำหน้าที่ที่จะให้เด็ก ๆ เกิดการเรียนรู้อย่างถาวร นี่ซิครับเป็นเรื่องยาก  ถ้าจะมองถึงความสำเร็จอย่างเป็นรูปธรรม  อยากนำท่านไปดูที่ตัวสื่อกันเลย  สภาพของสื่อการสอนที่ดีจะต้องถูกใช้งานจนสะบักสบอม ชำรุดเสียหายจนมิอาจซ่อมแซมได้  “เป็นสภาพที่แสดงถึงความคุ้มค่า ยากที่จะหาที่เปรียบได้ครับ”  แต่ถ้าผู้ผลิตจัดทำสื่อขึ้นมาแค่เพียงจัดแสดง (โชว์) ก็คงได้แค่เก็บเอาไว้ชื่นชมเพียงคนเดียว 

        (ตอนต่อไป ผมจะเล่าเรื่องของนวัตกรรม ต่อครับ)