สิทธิของประชาชนในการรับรู้ข้อมูลข่าวสารของทางราชการ

สิทธิของประชาชนในการรับรู้ข้อมูลข่าวสารของทางราชการ

พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ.๒๕๔๐ ได้กำหนดสิทธิแก่ประชาชนในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของทางราชการไว้หลายประการดังนี้

1.        สิทธิได้รับรู้ข้อมูลข่าวสารของทางราชการ
เนื่องจากสิทธิในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารนี้ เป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน (Fundamental Rights) ตามรัฐธรรมนูญซึ่งจัดเป็นสิทธิพลเมือง (Citizen Rights) อันมีเฉพาะพลเมืองของรัฐเท่านั้น ซึ่งในกรณีนี้หมายความถึงบุคคลสัญชาติไทยหรือมีถิ่นที่อยู่ในประเทศไทยเท่านั้น ส่วนคนต่างด้าวไม่ได้รับสิทธิดังกล่าวนี้ และหากจะมีสิทธิตรวจดูหรือขอข้อมูลข่าวสารของทางราชการหรือขอสำเนาเอกสารได้ก็เพียงเฉพาะในกรณีของการปกป้องสิทธิเท่านั้น โดยกฎหมายกำหนดให้สิทธิดังกล่าวนี้เป็นของสิทธิของบุคคลทั่วไปไม่ว่าจะมีส่วนได้ส่วนเสียหรือมีความเกี่ยวข้องหรือไม่ก็ตามย่อมมีสิทธิเข้าตรวจดูข้อมูลข่าวสารของทางราชการได้ ทั้งไม่จำกัดเฉพาะบุคคลธรรมดาเท่านั้น แต่ยังให้สิทธิรวมไปถึงนิติบุคคลอีกด้วย และเมื่อประชาชนได้ใช้สิทธิขอตรวจดูข้อมูลข่าวสาร หรือใช้สิทธิขอดูข้อมูลข่าวสารแล้ว กฎหมายยังได้กำหนดให้ประชาชนมีสิทธิขอสำเนาและขอสำเนาที่มีคำรับรองถูกต้องได้ด้วย โดยในการนี้หน่วยงานของรัฐอาจเรียกได้ค่าธรรมเนียมได้ตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด เนื่องจากการได้สำเนาเป็นประโยชน์เฉพาะตัวของประชาชนแต่ละคนนั่นเอง และในกรณีที่หากประชาชนไม่ทราบว่าหน่วยงานของรัฐแห่งใดเป็นผู้ครอบครองข้อมูล ประชาชนสามารถยื่นคำขอตรวจดูข้อมูลข่าวสารที่ต้องการได้ ณ หน่วยงานของรัฐที่ใกล้ที่สุดและสะดวกที่สุด โดยกฎหมายกำหนดให้เป็น “หน้าที่” ของหน่วยงานที่รับคำขอจะต้องให้คำแนะนำที่ถูกต้องแก่ประชาชนเพื่อนให้ไปยื่นคำขอต่อหน่วยงานของรัฐที่ครอบครองข้อมูลนั้นต่อไป

2.        สิทธิร้องเรียนและสิทธิในการอุทธรณ์
ในกรณีที่ประชาชนเห็นว่าหน่วยงานของรัฐไม่จัดพิมพ์ข้อมูลข่าวสารที่กฏหมายกำหนดในราชกิจจานุเบกษา หรือหน่วยงานของรัฐไม่จัดให้มีข้อมูลข่าวสารที่กฎหมายกำหนดไว้ให้ประชาชนตรวจดู ไม่จัดหาข้อมูลข่าวสารให้แก่ผู้ใช้สิทธิของดู หน่วยงานของรัฐปฏิบัติงานล่าช้าหรือไม่ให้บริการข้อมูลข่าวสาร กรณีเปิดเผยข้อมูลข่าวสารส่วนบุคคลโดยไม่ได้รับความยินยอมเป็นหนังสือของเจ้าของข้อมูล กรณีไม่ได้รับความสะดวกในการใช้สิทธิการรับรู้ข้อมูลข่าวสารโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร กรณีหน่วยงานของรัฐปฏิเสธว่าไม่มีข้อมูลข่าวสารตามที่ร้องขอและผู้ร้องขอไม่เชื่อว่าเป็นความจริง หรือ ปฏิบัติการอื่นใดของหน่วยงานของรัฐที่ฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ที่กฎหมายได้กำหนดขึ้น ดังนี้ ประชาชนมีสิทธิยื่นคำร้องเรียนต่อ “คณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของทางราชการ” ให้พิจารณาได้ โดยกฏหมายไม่ได้ระบุว่าให้ร้องเรียนด้วยวิธีการใด ดังนั้น ประชาชนสามารถที่จะร้องเรียนด้วยตนเองหรือโดยวิธีการอื่นใดก็ได้ไปยัง “สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของทางราชการ”
นอกจากนี้ในกรณีที่หน่วยงานของรัฐมีคำสั่งไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารตามที่ได้ร้องขอ หรือหน่วยงานของรัฐปฏิเสธไม่ฟังคำคัดค้านการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารซึ่งบุคคลผู้คัดค้านทราบว่าตนมีประโยชน์ได้เสีย หรือกรณีที่หน่วยงานของรัฐไม่ยินยอมแก้ไขข้อมูลข่าวสารส่วนบุคคลตามคำขอดังนี้ประชาชนจะมีสิทธิยื่นหนังสืออุทธรณ์ต่อคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของทางราชการเพื่อพิจารณาส่งคำอุทธรณ์ต่อไปยัง “คณะกรรมการเปิดเผยข้อมูลข่าวสาร” ซึ่งเป็นกรรมการที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านเพื่อพิจารณาต่อไป และจะถือว่าเป็นคำวินิจฉัยของคณะกรรมการเป็นที่สุด