ตลาดชุมชนไม่ใช่พิมพ์เขียว แต่เป็นหลักการที่ชุมชนนำเอาไปปรับใช้ให้สอดคล้องกับเงื่อนไขเฉพาะของแต่ละชุมชน จึงมีรูปแบบที่หลากหลายทั้งลักษณะการบริหาร ระเบียบ ข้อบังคับ ความชอบความถนัด ลักษณะเฉพาะของชนเผ่าพื้นที่ของชุมชนนั้นๆ และที่ปรากฏชัดเจนคือ มีเรื่องของบทบาทชายหญิงเข้ามาเกี่ยวข้องด้วยเต็มที่ ผู้หญิงจะเป็นตัวหลักเสียส่วนใหญ่ ในการขับเคลื่อนการตลาดเสียด้วยซิ...

การเกิดขึ้นและพัฒนาตลาดชุมชนดูจะเป็นความสอดคล้องต้องกันระหว่างคนนอกที่มองเห็นโอกาสในการทำตลาดชุมชน และคนในที่เห็นประโยชน์ที่จะเกิดขึ้น จึงทำให้ตลาดชุมชนขับเคลื่อนไปได้ด้วยดีเป็นส่วนใหญ่ แม้ว่าบางแห่งจะมีอุปสรรค แต่ก็เป็นช่วงการปรับตัวขององค์กรและกิจกรรม  

เรามองเห็นเงินไหลออกในกรณีศึกษาชุมชนแล้วมีข้อเท็จจริงแสดงออกมา และเมื่อทั้งหมดเห็นพ้องต้องกันว่าเงินควรจะไหลออกให้น้อยลง ต้องทำกิจกรรมที่ให้เงินไหลเวียนอยู่ในชุมชนให้มากที่สุด ตลาดชุมชนจึงเป็นเค้าลางของสาระสำคัญดังกล่าว และเมื่อดำเนินกิจกรรมไปแล้ว 3 ปี การสัมมนาประจำปีทุกครั้งก็มีภาพสะท้อนออกมาว่า สิ่งที่ชุมชนได้นั้นมากกว่าเงินดังกล่าว แต่เป็นเรื่องที่เราไม่ได้คาดคิดมาก่อน ดังนี้ 

การขยายฐานการผลิตอันเป็นกิจกรรมพื้นฐานการพึ่งตนเอง: เมื่อมีตลาด และสินค้าท้องถิ่นขายได้ ก็เป็นแรงกระตุ้นให้เกิดการขยายฐานการผลิต โดยอาศัยแหล่งน้ำที่มีอยู่ทั้งส่วนตัวและแหล่งน้ำสาธารณะ ในกรณีแหล่งน้ำสาธารณะก็รวมกลุ่มกันปลูกพืชผักปลอดสารพิษ เช่นที่บ้านโนนทองโนนธรรม จังหวัดมหาสารคาม บ้านคำข่า อ.กุดบาก จังหวัดสกลนคร พืชผักที่ปลูก เช่น ถั่วพุ่ม ข้าวโพดข้าวเหนียว ข้าวโพดหวาน ผักเสี้ยน แตงไทย เป็นต้น อย่างไรก็ตามก็มีหลายแห่งที่มีข้อจำกัดเรื่องแหล่งน้ำไม่มีหรือ มีแหล่งน้ำแต่ไม่มีน้ำเพียงพอ 

 ตลาดชุมชนเป็นกลไกทางวัฒนธรรม: ตลาดคือสถานที่ที่คนมาพบปะกัน ผู้มีสินค้าแม้ปริมาณน้อยๆก็มาขายได้ และผู้ที่มีเงินจำนวนน้อยก็มาซื้อได้เพราะราคาไม่แพง ตลาดชุมชนได้ก่อให้เกิดแม่ค้ารายใหม่ๆ ทุกเพศทุกวัย ซึ่งรวมไปถึงเยาวชนและเด็ก ซึ่งได้เรียนรู้การค้าขาย  

เช่นที่บ้านโจดหนองแก จังหวัดขอนแก่น มีเด็กและเยาวชนมาขายสินค้า 3 รายต่อนัด ที่บ้านกุดแฮด จังหวัดสกลนครกล่าวว่า ตลาดชุมชนทำให้ผู้สูงอายุมีความสุขกับการได้มานั่งขายของและร่วมทำกิจกรรมกับชุมชน เช่น ร่วมกันทำ “ผงนัว”  ปุ๋ยชีวภาพ และการตรวจอาหารปลอดภัย  ก่อให้เกิดความสามัคคี เช่น การรวมหุ้นเพื่อการพัฒนาตลาด เงินค่าการตลาดสามารถนำมาใช้เพื่อการประชุม รณรงค์ อบรมต่างๆ เด็นรุ่นใหม่หันไปกินอาหารขยะมากขึ้น ตลาดชุมชนมีส่วนช่วยให้มีการผลิตอาหารพื้นบ้าน และชักนำให้มาสนใจอาหารปลอดภัย โดยมีส่วนสำคัญให้รัฐลดค่ารักษาพยาบาลชาวบ้านที่เจ็บป่วยอันเนื่องมาจากพฤติกรรมการกินที่ไม่ถูกสุขลักษณะอีกด้วย(หมายเหตุ ผงนัวคือสิ่งทดแทนผงชูรส ทำมาจากใบไม้ต่างๆมากกว่า 10 ชนิด รวมทั้งใบผักหวานป่าด้วย)

 แม่เฒ่าบางคนออกมาขายของ และบางคนมาเดินซื้อสินค้า

 ตลาดชุมชนกับสิ่งแวดล้อม: ที่บ้านกุดแฮดชาวบ้านกล่าวว่า คนที่เก็บของป่ามาขายได้เห็นคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติในป่าชุมชนบนภูพาน เช่นหน่อไม้ ผักหวาน เริ่มมีการนำมาปลูกไว้ในสวนมากขึ้น แทนที่จะขึ้นไปเอาแต่ในป่าเท่านั้น แต่ก็มีบางส่วนที่ยังไม่เกิดความตระหนักในการอนุรักษ์ ก็เป็นประเด็นที่คณะกรรมการตลาดชุมชนนำเอาไปพิจารณาประชุมทำความเข้าใจกับสมาชิกร้านค้าและประชาชนทั่วไปในชุมชน ถึงระดับความพอดีในการใช้ประโยชน์จากป่าเพื่อการบริโภคและนำมาขายในตลาดชุมชนและส่งเสริมให้เกิดการปลูกทดแทนในที่ส่วนบุคคลมากขึ้นด้วย  

บทบาทสตรีโดดเด่นมากในงานตลาดชุมชนทุกแห่ง

จากการศึกษาของสถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยขอนแก่น(RDI)พบว่า ตลาดชุมชนไม่ใช่พิมพ์เขียว แต่เป็นหลักการที่ชุมชนนำเอาไปปรับใช้ให้สอดคล้องกับเงื่อนไขเฉพาะของแต่ละชุมชน  จึงมีรูปแบบที่หลากหลายทั้งลักษณะการบริหาร ระเบียบ ข้อบังคับ ความชอบความถนัด ลักษณะเฉพาะของชนเผ่าพื้นที่ของชุมชนนั้นๆ และที่ปรากฏชัดเจนคือ มีเรื่องของบทบาทชายหญิงเข้ามาเกี่ยวข้องด้วยเต็มที่ ผู้หญิงจะเป็นตัวหลักเสียส่วนใหญ่ ในการขับเคลื่อนการตลาดเสียด้วยซิ... ยกให้เธอเป็นแม่ทัพใหญ่เถอะงานนี้ เพราะเธอละเอียดลออมากกว่าผู้ชายหลายเท่าตัวเลยครับผม..