วันหนึ่งมีนักบริหารรุ่นใหม่เดินเข้ามาคุยกับผมด้วยความมั่นใจ เขาบอกว่า "ผอ. ครับ เรื่องนี้ผมเป็นหัวหน้าหน่วยงาน ผมมีอำนาจเต็มมือ น่าจะสั่งการได้เลยตามกฎหมาย"
 ผมยิ้มแล้วชวนเขาจิบชา ก่อนจะบอกไปว่า ในโลกของกฎหมายปกครองนั้น "อำนาจ"ไม่ใช่สิ่งที่เราจะหยิบมาใช้เมื่อไหร่ หรือที่ไหนก็ได้ตามใจชอบ แต่มันมี "แดนแห่งอำนาจ" ที่ถูกควบคุมด้วยกฎเหล็ก 3 ข้อที่ต้องมาบรรจบกันพร้อมกันพอดิบพอดี หากขาดไปแม้แต่ข้อเดียว อำนาจที่คิดว่ามี...จะกลายเป็นศูนย์ทันที และนั่นคือจุดเริ่มต้นของหายนะทางปกครอง นักบริหารต้องจำสามเหลี่ยมนี้ให้ขึ้นใจครับ:

  1. ตำแหน่ง (มีกฎหมายรองรับตัวเราไหม?) ในภาคเอกชน “อะไรที่กฎหมายไม่ได้ห้าม ย่อมทำได้” แต่ในระบบราชการและกฎหมายปกครองนั้นกลับกันครับ “ถ้าไม่มีกฎหมายเขียนไว้ชัดเจนว่าให้ทำได้…เท่ากับทำไม่ได้” (Principle of Legality) ก่อนจะเซ็นชื่อหรือออกคำสั่งใด ๆ สิ่งแรกที่ต้องเช็กคือ ตัวบทกฎหมายหรือกฎกระทรวงมอบอำนาจให้ “ตำแหน่ง” ของเราทำเรื่องนี้จริง ๆ หรือไม่ การคิดเองเออเองว่าทำได้เพราะเป็นหัวหน้า ย่อมนำไปสู่การกระทำที่ไร้อำนาจ

  2. สถานที่ (เราอยู่ในเขตแดนของเราหรือเปล่า?) ต่อให้กฎหมายบอกว่าตำแหน่งเรามีอำนาจ แต่อำนาจนั้นจะถูกจำกัดด้วย “พื้นที่ทางกายภาพ” เสมอ เปรียบเสมือนปลาที่เก่งกาจในน้ำ แต่อยู่บนบกไม่ได้ ตัวอย่างง่าย ๆ: ในฐานะ ผอ. เขตพื้นที่การศึกษา เรามีอำนาจเต็มที่ในการบริหารจัดการและออกคำสั่งกับโรงเรียนในเขตรับผิดชอบของเรา แต่เราจะข้ามเขตไปออกคำสั่ง ย้ายครู หรืออนุมัติโครงการให้โรงเรียนที่อยู่นอกเขตไม่ได้เด็ดขาด แม้ว่าเราจะดำรงตำแหน่ง ผอ. เหมือนกันก็ตาม เพราะ “แดนแห่งสถานที่” มันไม่รองรับ

  3. เวลา (เข็มนาฬิกาแห่งอำนาจยังเดินอยู่ไหม?) ข้อนี้เป็นเส้นผมบังภูเขาที่ทำให้นักบริหารตกม้าตายมานักต่อนัก อำนาจหน้าที่ไม่ได้ติดตัวเราไปตลอดชีวิต แต่มันผูกติดกับ “วาระและเวลา” ที่กฎหมายกำหนด อำนาจของเราจะเริ่มนับเมื่อมีคำสั่งแต่งตั้งอย่างเป็นทางการ และจะ “ดับลงทันที” เมื่อถึงเวลาเกษียณอายุราชการ มีคำสั่งย้าย หรือลาออก ดังนั้น การลงนามในเอกสารราชการย้อนหลัง หรือการเซ็นชื่อในนามตำแหน่งเดิมหลังจากพ้นวาระไปแล้ว แม้เพียงแค่วันเดียวหรือนาทีเดียว การกระทำนั้นจะกลายเป็น “โมฆะ” และมิชอบด้วยกฎหมายทันที เพราะขาดองค์ประกอบด้านเวลา

บทสรุปของตอนแรกนี้: ก่อนจะตวัดปากกาเซ็นชื่อลงในเอกสารทางปกครองใด ๆ ลองหยุดคิดสักนิด แล้วเช็กสามเหลี่ยมนี้ในใจครับว่า “ตำแหน่งได้ไหม? สถานที่ใช่ไหม? และเวลายังเป็นของเราอยู่หรือเปล่า?” ถ้าขาดข้อใดข้อหนึ่งไป…จงวางปากกาลงก่อนครับ เพราะคำสั่งนั้นอาจพาเราไปสู่ศาลปกครองได้โดยไม่รู้ตัว