เหนียต, นิยะต์ النِّيَّة action Intention คำว่า “النيّة / النِّيَّة” (อัน-นียะฮฺ) เป็นคำสำคัญมากในอิสลาม ทั้งในเชิงภาษาและเชิงการปฏิบัติศาสนกิจ ขออธิบายอย่างเป็นระบบดังนี้ 1. ความหมายตามภาษาอาหรับ (المعنى اللغوي) คำว่า النيّة มาจากรากศัพท์ نَوَى – يَنْوِي – نِيَّةً ความหมายหลักคือ - การตั้งใจ - ความมุ่งหมาย - การกำหนดใจล่วงหน้า - การมุ่งไปสู่สิ่งหนึ่งด้วยหัวใจ นักภาษาอาหรับกล่าวว่า النيّة هي القصد والعزم على الفعل “นียะฮฺคือการมุ่งหมายและการตัดสินใจที่จะกระทำสิ่งหนึ่ง” ดังนั้นในทางภาษา นียะฮฺ = การตั้งใจภายในใจ ไม่เกี่ยวกับคำพูดหรือเสียง 2. ความหมายตามบทบัญญัติศาสนา (المعنى الشرعي) ในทางศาสนาอิสลาม النيّة หมายถึง قصد القلب العمل تقرّبًا إلى الله تعالى “การที่หัวใจมุ่งหมายจะกระทำการงานหนึ่ง เพื่อใกล้ชิดต่ออัลลอฮฺ” จุดสำคัญมี 2 ประการ 1. การแยกแยะการกระทำ (เช่น ละหมาดซุฮ์รฺหรืออัศรฺ) 2. การทำเพื่ออัลลอฮฺ ไม่ใช่เพื่อโอ้อวดหรือโลกดุนยา หลักฐานสำคัญคือหะดีษที่รู้จักกันดี إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ “แท้จริงการงานทั้งหลายขึ้นอยู่กับเจตนา” (บันทึกโดยบุคอรี และมุสลิม) 3. การกระทำของ “นียะฮฺ” อยู่ตรงไหน? นียะฮฺอยู่ใน “หัวใจ” เท่านั้น บรรดานักวิชาการมีมติเป็นเอกฉันท์ว่า محلّ النية القلب “ที่ตั้งของนียะฮฺคือหัวใจ” - ไม่ใช่ลิ้น - ไม่จำเป็นต้องกล่าวออกเสียง (بلَا إقْرَء و لا بِسُّوْتَ - โดยไม่ต้องอ่านหรือพูด) เช่น • ละหมาด • ถือศีลอด • อาบน้ำญะนาบะฮฺ • ฮัจญ์ / อุมเราะฮฺ เพียงแค่ รู้ตัวว่ากำลังจะทำอะไร เพื่อใคร นั่นคือมีนียะฮฺแล้ว 4. การกล่าวนียะฮฺออกเสียง (التلفّظ بالنية) ข้อเท็จจริงทางวิชาการ • ท่านนบี ﷺ ไม่เคยกล่าวนียะฮฺออกเสียง • เศาะหาบะฮฺไม่เคยทำ • ไม่มีหะดีษเศาะฮีหฺสนับสนุน อิบนุ ฏ็อยมียะฮฺกล่าวว่า “การกล่าวนียะฮฺออกเสียงไม่ใช่ซุนนะฮฺ และไม่เป็นที่รู้จักในยุคเศาะหาบะฮฺ” เหตุผล เพราะถ้านียะฮฺต้องพูด * * * คนใบ้ย่อมไม่สามารถทำอิบาดะฮฺได้ * * * ซึ่งขัดกับหลักศาสนา 5. ตัวอย่างนียะฮฺที่ถูกต้อง ละหมาด แค่ลุกขึ้นอาบน้ำละหมาด เดินไปมัสญิด ยืนคนเดียว หรือเข้าศ็อฟ(แถว) นั่นคือนียะฮฺแล้ว ถือศีลอด รู้ในใจว่า “พรุ่งนี้ฉันถือศีลอดรอมฎอน” ไม่ต้องพูด 6. สรุปสั้น ๆ ประเด็น ความหมาย ความหมายภาษา การตั้งใจ มุ่งหมาย ความหมายศาสนา ตั้งใจทำอิบาดะฮฺเพื่ออัลลอฮฺ ที่ตั้งของนียะฮฺ หัวใจ ต้องพูดไหม ไม่ต้อง หลักฐาน หะดีษ “การงานขึ้นกับนียะฮฺ”
หลักฐานจากอุศูลฟิกฮฺ (أصول الفقه) ที่ยืนยันความหมาย ตำแหน่ง และบทบาทของ النيّة (นียะฮฺ) อย่างเป็นระบบ พร้อมถ้อยคำของอุละมาอ์ ______________ 1. หลักอุศูล: “การกระทำขึ้นกับเจตนา” الأمور بمقاصدها القاعدة الأصولية “กิจการทั้งหลายย่อมขึ้นกับเจตนาของมัน” ที่มา หลักนี้สกัดโดยนักอุศูลจากหะดีษ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ การกระทำต่างๆ จะถูกตัดสินจากเจตนา (บุคอรี, มุสลิม) การใช้อุศูล • เป็น กออิดะฮฺอุศูลียะฮฺใหญ่ (قاعدة كبرى) • ใช้แยกแยะ o อิบาดะฮฺ ↔ อาดะฮฺ o ฟัรฎู ↔ ซุนนะฮฺ o การกระทำเดียวกัน แต่ผลศาสนาต่างกัน นียะฮฺจึงเป็นเงื่อนไขของความถูกต้อง (شرط صحة) ในอิบาดะฮฺ 2. หลักอุศูล: “ที่ตั้งของเจตนาคือหัวใจ” القاعدة محلّ النية القلب หลักฐานอุศูล อุศูลฟิกฮฺกำหนดว่า • الأعمال القلبية لا يُشترط لها النطق “การงานของหัวใจไม่ถูกกำหนดให้ต้องเปล่งวาจา” เหตุผลทางอุศูล 1. นียะฮฺเป็น عمل قلبي (การงานของหัวใจ) 2. การกล่าวด้วยลิ้นเป็น عمل لساني (การเคลื่อนไหวของลิ้น) ซึ่งเป็นคนละประเภทกับการงานหัวใจ 3. การเพิ่มเงื่อนไขโดยไม่มีหลักฐาน = بِدْعَةٌ อิบนุ กุดามะฮฺ (อุละมาอ์ฮัมบะลี) กล่าวว่า “การกล่าวนียะฮฺออกเสียงไม่ถูกนับจากซุนนะฮฺ และไม่เคยถูกรายงานจากท่านนบี ﷺ” 3. หลักอุศูล: “สิ่งใดที่ท่านนบีไม่ทำ ทั้งที่มีเหตุและไม่มีอุปสรรค ถือว่าไม่ใช่ศาสนบัญญัติ” ฐาน القاعدة ترك النبي ﷺ مع وجود المقتضي وانتفاء المانع دليل على عدم المشروعية ข้อเท็จจริงที่ว่าท่านเราะซูลลุลลอฮิ (ﷺ) ละเว้นจากการกระทำบางอย่างแม้จะมีเหตุผล และไม่มีข้อห้าม ย่อมเป็นหลักฐานยืนยันว่าการกระทำนั้นไม่ได้รับอนุญาต การประยุกต์กับนียะฮฺ • เหตุ (المقتضي): ต้องมีนียะฮฺในอิบาดะฮฺ • ไม่มีอุปสรรค (المانع): ท่านนบีสามารถพูดได้ • แต่ ท่านไม่กล่าวนียะฮฺออกเสียง ในทางอุศูล = การกล่าวนียะฮฺ ไม่ใช่สิ่งที่ถูกบัญญัติ 4. หลักอุศูล: “ความรู้ที่มีอยู่แล้วไม่จำเป็นต้องแสดงออก” ฐาน القاعدة العلم بالشيء يغني عن التلفظ به ตัวอย่าง • คนยืนเข้าละหมาด รู้แน่ว่าจะละหมาดดุฮ์รฺ • ไม่ต้องพูดว่า “ฉันตั้งใจละหมาดดุฮ์รฺ” เพราะในอุศูลถือว่า การรู้ในใจ = นียะฮฺแล้ว 5. หลักอุศูล: “ไม่อนุญาตให้ตั้งเงื่อนไขในอิบาดะฮฺโดยไร้หลักฐาน” ฐาน القاعدة العلم بالشيء يغني عن التلفظ به الأصل في العبادات التوقيف ความหมาย • อิบาดะฮฺต้องยึดตามตัวบท • ห้ามเพิ่มรูปแบบหรือเงื่อนไขใหม่ การบอกว่า “นียะฮฺต้องพูด” = เพิ่มเงื่อนไขใหม่ (บิดอะต์) = ขัดหลักอุศูล 6. หลักอุศูล: “ความแน่นอนไม่ถูกลบล้างด้วยความสงสัย” ฐาน القاعدة العلم بالشيء يغني عن التلفظ به الأصل في العبادات التوقيف اليقين لا يزول بالشك ประยุกต์กับวัสวัสเรื่องนียะฮฺ • คนยืนละหมาดแล้วสงสัยว่า “ตั้งนียะฮฺหรือยัง” • ความจริงคือเขาลุกมาละหมาดแล้ว มีนียะฮฺแน่นอน จึงลุกมาละหมาด • ความสงสัยไม่ทำให้ละหมาดเสีย 7. สรุปเชิงอุศูลฟิกฮฺ หลักอุศูล บทบาทต่อ نية الأمور بمقاصدها นียะฮฺเป็นแก่นของการงาน محل النية القلب ไม่ต้องเปล่งวาจา ترك النبي مع وجود المقتضي การพูดไม่ใช่ซุนนะฮฺ الأصل في العبادات التوقيف ห้ามเพิ่มเงื่อนไข اليقين لا يزول بالشك แก้วัสวัส
