ความหมายฉากบังเพลิง
ฉากบังเพลิง หมายถึง เครื่องกั้นในพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศลถวายพระเพลิงพระบรมศพหรือพระศพ บนพระเมรุมาศหรือพระเมรุ เพื่อมิให้บุคคลทั่วไปเห็นการถวายพระเพลิงพระบรมศพหรือพระศพ มีลักษณะเป็นฉากพับได้ติดตั้งไว้บนพระเมรุมาศหรือพระเมรุทั้ง 4 ด้าน เมื่อใช้งานจะดึงหรือยกมากั้นหรือบังพระโกศ ถ้าเป็นพระบรมศพพระมหากษัตริย์ และพระศพพระราชวงศ์ ใช้ฉากรูปเทวดา ถ้าเป็นเมรุธรรมดาสำหรับข้าราชการหรือบุคคลที่ได้รับพระบรมราชานุญาตจะใช้ภาพลายต้นไม้ ซึ่งในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (2556, หน้า 348) อธิบายความหมายของฉากบังเพลิงว่า เครื่องกั้นในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพหรือพระศพบนพระเมรุมาศหรือพระเมรุ เพื่อบังมิให้ไฟลุกลามขณะถวายพระเพลิงพระบรมศพหรือพระศพ มีลักษณะพับได้ติดไว้กับเสาทั้ง 4 ด้าน เมื่อจะใช้งานจึงดึงยกมาปิดไว้
ส่วนภาพจิตรกรรมฉากบังเพลิง หมายถึง ภาพเทวดาประจำทิศ ทวารบาล ภาพเครื่องสูง ลายพรรณพฤกษาที่เขียนหรือใช้ดิ้นหรือไหมปักลงบนฉากบังเพลิง โดยใช้เทคนิค การเขียนลวดลายด้วยสีหรือใช้วัสดุอื่นที่มีสีเช่นดิ้นหรือไหมตามแบบอุดมคติของจิตรกรรมไทย
ฉากบังเพลิงมี 4 ชุด ตั้งอยู่ทางทิศทั้ง 4 รอบโถงพระเมรุมาศหรือพระเมรุ ชุดหนึ่ง ประกอบด้วย ฉากรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีภาพจิตรกรรมไทยประเพณีทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ด้านหน้านิยมวาดภาพเทวดา ด้านหลังอาจปล่อยว่าง หรือวาดภาพดอกไม้ร่วง ลายประจำยามก้านแย่ง เถาดอกไม้ หรือต้นไม้ทอง ลวดลายของฉากบังเพลิงสามารถบ่งบอกฐานันดรศักดิ์ได้ กล่าวคือ พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูง และสมเด็จ-พระสังฆราชเจ้าใช้ภาพเทวดา หากเป็นสมเด็จพระสังฆราช หรือพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าลงมาถึงข้าราชการชั้นผู้ใหญ่จะใช้ลายเถาไม้ ดังนั้นฉากบังเพลิงจึงเป็นหนึ่งในเครื่องประกอบพระอิสริยยศ แสดงฐานันดรศักดิ์ นอกเหนือจากพระเมรุมาศหรือพระเมรุ พระโกศ และฉัตร เป็นต้น
วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร
วัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหารเป็นสถานที่ที่มีเครื่องประกอบพระเมรุจำเป็นจะต้องใช้อย่างครบครัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์ให้ทุกบรรดาศักดิ์ตั้งแต่ชั้นพระเจ้าลูกยาเธอ ข้าราชการ และคหบดี สามารถใช้เมรุปูนสำหรับปลงพระศพหรือศพได้ที่สุสานนี้ สุดแล้วแต่จะได้รับพระบรมราชานุญาตพิเศษเป็นสำคัญ ทรงพระราชทานโปรดเกล้าฯ ให้จัดงานพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าอิศริยาภรณ์เมื่อ พ.ศ. 2437 ขึ้นเป็นพระองค์แรก อีกทั้งสร้างที่ตั้งพระศพเป็นพลับพลาถาวร พระราชทานนามว่า “พลับพลาอิศริยาภรณ์” (สมภพ ภิรมย์, 2528,
หน้า 90)
ปัจจุบันเรียกเมรุปูนวัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหารว่า “เมรุหลวงหน้าพลับพลา อิศริยาภรณ์” เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระสังฆราช ข้าราชการ และผู้สร้างคุณประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติ ตามแต่ได้รับพระบรมราชานุญาต
เนื่องจากเมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหารเป็นเมรุหลวง ดังนั้น ทางขึ้นเมรุจึงมีฉากบังเพลิงติดไว้ที่เสาเมรุ เมื่อมีการใช้งานจะดึงฉากออกมากางกั้นไว้ ลักษณะเป็นบานพับแบบฝาเฟี้ยมหรือฉากญี่ปุ่น เมื่อไม่ใช้งานจะพับเก็บใช้ผ้าใบคลุมไว้ ฉากบังเพลิงจะมีสองชุด ชุดแรกเป็นฉากบังเพลิงลายเทวดายืนแท่น ฉากชุดที่สองเป็นฉากบังเพลิงรูปต้นไม้ หรือต้นตะโก
บทความครั้งนี้จะพูดถึงฉากบังเพลิงรูปต้นไม้ หรือต้นตะโก
ฉากบังเพลิงลายต้นตะโกเมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์
ฉากบังเพลิงลายต้นตะโกใช้กับงานพระราชทานเพลิงพระศพพระสงฆ์ชั้นรอง มาจากสมเด็จพระสังฆราช เช่น พระราชาคณะชั้นเจ้าคณะรอง พระราชาคณะชั้นธรรม รวมถึงข้าราชการ เช่น ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานวุฒิสภา ประธานสภา เป็นต้น รวมถึงผู้สร้างคุณประโยชน์ให้แก่ประเทศตามแต่พระบรมราชานุญาต จะใช้ฉากบังเพลิงลายต้นตะโกอยู่เหนือภูเขาหิน เป็นฉากบังเพลิงลายแบบจีนเขียนด้วยสีทอง บนพื้นหลังสีฟ้า ส่วนด้านหลังของฉากบังเพลิง เขียนภาพลายก้างแย่งดอกใน หรือลายราชวัตร เขียนด้วยสีทองบนพื้นสีแดง
การตีความภาพจิตรกรรมต้นตะโก
ต้นตะโกในงานจิตรกรรมไทย แสดงถึงต้นไม้ที่อยู่ในป่าหิมพานต์ เชิงเขาพระสุเมรุ การออกแบบต้นตะโกนั้นได้รับแรงบันดาลใจมาจากงานศิลปกรรมแบบจีนซึ่งได้รับความนิยมอย่างมากในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ต้นตะโก ถูกนำมาใช้ตกแต่งพระเมรุมาศหรือพระเมรุในส่วนฐานร่วมกับสัตว์หิมพานต์ อันเป็นสัญลักษณ์ที่ว่า ป่าหิมพานต์นั้นอยู่เชิงเขาพระเมรุ
ในไตรภูมิกถาอธิบายว่า ป่าหิมพานต์นั้นอยู่ในแผ่นดินชมพูทวีปมีความสูง 500 โยชน์ มีความกว้าง 3,000โยชน์ มียอด 84,000 ยอด ที่ตีนเขาหิมพานต์นั้นมีไม้หว้าต้นหนึ่งใหญ่วัดรอบได้ 15 โยชน์ ขยายกิ่งก้านวัดจากตะวันออกไปตะวันตกได้ 1,000โยชน์ วัดจากปลายหัวนอนถึงปลายตีนนอน 8,000,000 วา มีดอกที่งดงาม มีกลิ่นหอม ลูกหว้ามีขนาดใหญ่เท่ากลองใหญ่ มีรสหวานดั่งน้ำผึ้ง นอกจากนี้ยังมีป่ามะขามป้อม ป่าสมอ ป่าไม้นารีผล มีสระน้ำใหญ่ 7 สระ เป็นสระอโนดาต เป็นที่อยู่ของสัตว์วิเศษจำนวนมาก รวมถึงฤๅษี นักสิทธิ์ วิทยาธรจำนวนมาก (พระมหาธรรมราชา-ที่ 1 ลิไทย, 2555, หน้า 275-288)
ดังนั้น การวาดภาพต้นตะโกบนฉากบังเพลิงจึงหมายถึงสัญลักษณ์ของป่าหิมพานต์ อันเป็นป่าที่อยู่เชิงเขาไกรลาสหรือเขาพระสุเมรุ หลักฐานงานศิลปกรรมที่มีต้นตะโกนั้นมักปรากฏที่บานประตูโบสถ์หรือวิหาร หรือตู้พระธรรม เช่น ตู้พระธรรมลายกำมะลอเขียนภาพรามเกียรติ์ และป่าหิมพานต์ มีต้นไม้แบบจีน ศิลปะสมัยอยุธยา พุทธศตวรรษที่ 21-22 พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
ฉากบังเพลิงที่ปรากฏภาพต้นตะโกในสมัยรัตนโกสินทร์นั้นมีเพียงฉากเดียว คือ ฉากบังเพลิงลายต้นตะโก เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส เป็นภาพต้นตะโกวาดอย่างศิลปะจีน ต้นตะโกสีเหลืองบนฉากสีฟ้า ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส ใช้สำหรับงานพระราชทานเพลิงพระศพพระสงฆ์ชั้นรองมาจากสมเด็จพระสังฆราช เช่น พระราชาคณะชั้นเจ้าคณะรอง พระราชาคณะชั้นธรรม รวมถึงข้าราชการ เช่น ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานวุฒิสภา ประธานสภา เป็นต้น รวมถึงผู้สร้างคุณประโยชน์ให้แก่ประเทศตามแต่พระบรมราชานุญาต หากไม่ใช้จะถูกพับแล้วใช้ผ้าใบคลุมเก็บไว้ติดกับทางขึ้นเมรุ
ตัวอย่างการใช้งานฉากบังเพลิงภาพต้นตะโก เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส เช่น งานพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (นิยม ฐานิสฺสโร ) วันที่12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2554 งานพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (นิยม ฐานิสฺสรมหาเถร) วันที่ 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2555 และงานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ ท่านผู้หญิงพูนทรัพย์ นพวงศ์ ณ อยุธยา วันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2559 เป็นอาทิ
โดย สันติ หอมยมณ์ (วาทิน ศานติ์ สันติ)
…………………………
อนุเคราะห์ประกอบโดย อาจารย์สนั่น รัตนะ ราชบัณฑิต วิชาวิจิตรศิลป์ สาขาจิตรกรรม สำนักศิลปกรรม
เอกสารประกอบการเขียน
กรมศิลปากร. (2551). เครื่องประกอบพระอิสริยยศ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอเจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์. กรุงเทพมหานคร: อมรินทร์-พริ้นติ้งพับลิชชิ่ง.
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554. (2556). กรุงเทพมหานคร: ศิริวัฒนาอินเตอร์พริ้นท์.
พระมหาธรรมราชาที่ 1 ลิไทย. (2555). ไตรภูมิกถา หรือ ไตรภูมิพระร่วง (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพมหานคร: องค์การค้าของสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมสวัสดิการ-และสวัสดิภาพครูและบุคลากรทางการศึกษา.
สนั่น รัตนะ. (2556). จิตรกรรมภาพเทวดาที่ปรากฏในการสร้าง พระเมรุมาศหรือการสร้างพระเมรุ. วารสารราชบัณฑิตสถาน, 38, 171-181.
สมภพ ภิรมย์. (2528). พระเมรุมาศ พระเมรุ และพระเมรุสมัยรัตนโกสินทร์. กรุงเทพมหานคร: อมรินทร์การพิมพ์.
สันติ หอมยมณ์. (2561). รูปแบบ ความเชื่อและสัญลักษณ์ในจิตรกรรมฉากบังเพลิงงานพระเมรุมาศหรืองานพระเมรุ. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต. มหาวิทยาลัยรามคําแหง.
Facebook fan page วัดชนะสงคราม ราชวรมหาวิหาร
