รูปแบบ ความเชื่อ และสัญลักษณ์ในจิตรกรรมฉากบังเพลิง งานพระเมรุมาศหรืองานพระเมรุ (ภาคสรุป)
(ฉากบังเพลิงงานพระเมรุมาศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5)
การใช้ฉากบังเพลิงในงานพระเมรุมาศหรืองานพระเมรุตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลายจนกระทั่งถึงรัชกาลที่ 10 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พบหลักฐานชิ้นงานและภาพถ่ายจำนวน 19 ฉาก รูปทรงของฉากบังเพลิงมี 2 ลักษณะ คือ (1) ฉากตั้ง มีบานพับเปิด-ปิดได้ สำหรับปิดกั้นภายในพระเมรุมาศหรือพระเมรุ และ (2) ฉากบานพับ สามารถเคลื่อนย้ายได้ งานพระเมรุมาศหรืองานพระเมรุ ที่จัดการพระบรมศพ พระศพด้วยการเผาบนจิตกาธานจะมีฉากบังเพลิงเพียงชุดเดียว แต่งานใดที่จัดการพระบรมศพ พระศพด้วยเตาเผาแบบไฟฟ้าจะมีฉากบังเพลิง 2 ชุด ชุดแรกสำหรับกั้นทางขึ้นพระเมรุมาศหรือพระเมรุ ชุดที่สองสำหรับบังหน้าเตาไฟฟ้า
ฉากบังเพลิงจัดเป็นวัฒนธรรมวัตถุ ภาพจิตรกรรมบนฉากบังเพลิงถือว่าเป็นการออกแบบเชิงสัญลักษณ์ มีบทบาทและหน้าที่ในการส่งเสริมความสำคัญของสถาบัน-พระมหากษัตริย์ไทย ฉากบังเพลิงเขียนภาพเทพทวารบาล ภาพเทพชุมนุม เทวดา นางฟ้า ยักษ์ นาค อิริยาบถ เดิน นั่ง ยืน เหาะ และภาพคตินารายณ์อวตาร รวมถึงบรรยากาศของสีฉากบังเพลิงจะแตกต่างกันออกไปไม่มีกำหนดตายตัว
(ฉากบังเพลิงงานพระเมรุมาศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวราชกาลที่ 7)
สำหรับเทคนิคการวาดนั้นก่อนปี พ.ศ. 2551 ใช้เทคนิคและอุดมคติแบบไทยประเพณี ฉากบังเพลิงในชั้นหลังจะมีการผสมผสานเทคนิคและอุดมคติแบบตะวันตก
ภาพสัญลักษณ์ที่ปรากฏในฉากบังเพลิงสามารถจำแนกได้ 10 สัญลักษณ์ ประกอบด้วย (1) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงคติสมมติเทวราชหรือพุทธราชา (2) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงการถวายความเคารพสักการะ (3) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงสรวงสวรรค์ (4) สัญลักษณ์ที่สื่อแทนพระบรมศพหรือพระศพ (5) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงพระจริยวัตรส่วนพระองค์ (6) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงพระราชวงศ์ (7) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงพระราชกรณียกิจ (8) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงการลอยขึ้นสู่ที่สูง (9) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงประชาชนชาวไทย และ (10) สัญลักษณ์ที่สื่อถึงปริศนาธรรม
(ฉากบังเพลิงงานพระเมรุมาศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9)
การปรับเปลี่ยนคติสัญลักษณ์ที่สำคัญของพัฒนาการในการออกแบบฉากบังเพลิง คือ พุทธศักราช 2560 งานพระเมรุมาศพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ภาพจิตรกรรมบนฉากบังเพลิงไม่ได้แสดงถึงสัญลักษณ์ที่เป็นอุดมคติที่กล่าวถึงคติสมมติเทวราช คติพุทธราชา หรือภาพสรวงสวรรค์อย่างงานพระเมรุมาศหรืองานพระเมรุครั้งก่อนเพียงอย่างเดียว แต่ปรากฏภาพที่แสดงถึงความเป็นจริงแห่งพระองค์ท่าน ที่ถ่ายทอดภาพจิตรกรรมอันสื่อถึงพระราชกรณียกิจตลอดระยะเวลาแห่งการครองราชย์ 70 ปีไว้บนฉากบังเพลิงด้วย แสดงถึงความจงรักภักดี แสดงถึงความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ และแสดงถึงความผูกพันของประชาชนชาวไทยที่มีต่อสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยอย่างสูงสุด
โดย สันติ หอมยมณ์ (วาทิน ศานติ์ สันติ) [email protected]
